Η αποτυχία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Οκτωβρίου να καταλήξει σε συμφωνία για τον προϋπολογισμό της περιόδου 2028-2034 δεν ήταν μια συνηθισμένη διαπραγματευτική δυσκολία.
Ηταν προειδοποίηση για ένα βαθύτερο πρόβλημα: η Ευρωπαϊκή Ενωση καλείται να αναλάβει ιστορικές ευθύνες, ενώ τα κράτη-μέλη εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν το κοινό μέλλον με στενά εθνικούς υπολογισμούς.
Εν όψει του έκτακτου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου της 26ης και 27ης Νοεμβρίου, το διακύβευμα υπερβαίνει κατά πολύ τους δημοσιονομικούς πίνακες. Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τον πόλεμο στην Ουκρανία, την αβεβαιότητα στις διατλαντικές σχέσεις, την τεχνολογική εξάρτηση, την ενεργειακή ανασφάλεια και τη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων. Δεν μπορεί να απαντήσει σε όλες αυτές τις προκλήσεις με έναν προϋπολογισμό που προκύπτει απλώς από αμοιβαίες περικοπές και συμβιβασμούς της τελευταίας στιγμής.
Σε αυτό το πλαίσιο αποκτά ιδιαίτερη σημασία η απαίτηση του Γερμανού καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς για περαιτέρω ενίσχυση της Ουκρανίας και μεγαλύτερη συμμετοχή των ευρωπαϊκών κρατών στη χρηματοδότηση της άμυνας και της ασφάλειάς της.
Μια νέα πραγματικότητα
Η θέση αυτή αναδεικνύει μια νέα πραγματικότητα: η ευρωπαϊκή ασφάλεια απαιτεί πλέον πολύ μεγαλύτερους κοινούς πόρους και μακροχρόνιες δεσμεύσεις. Ωστόσο, η αναγκαία στήριξη της Ουκρανίας δεν μπορεί να οδηγήσει στην αποδυνάμωση της κοινωνικής και οικονομικής συνοχής της Ενωσης. Ούτε είναι πολιτικά αποδεκτό η Ευρώπη να αναλαμβάνει ολοένα μεγαλύτερο οικονομικό βάρος, χωρίς να διαθέτει αντίστοιχο λόγο στις αποφάσεις για την ειρήνη και τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφαλείας της ηπείρου.
Οι τελευταίες συνομιλίες για την Ουκρανία στο Αμπου Ντάμπι ανέδειξαν με ιδιαίτερη σαφήνεια αυτή την αντίφαση. Παρά τη συμμετοχή Ευρωπαίων εκπροσώπων στις σχετικές διαβουλεύσεις, η ουσιαστική διαμόρφωση των γεωστρατηγικών ισορροπιών εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις πρωτοβουλίες των Ηνωμένων Πολιτειών και τις διαπραγματεύσεις με τη Ρωσία.
Η Ευρώπη δεν μπορεί να περιορίζεται στον ρόλο του χρηματοδότη, του υποστηρικτή ή του αποδέκτη αποφάσεων που καθορίζουν άμεσα τη δική της ασφάλεια. Δεν είναι δυνατόν να επωμίζεται το κόστος της γεωπολιτικής αστάθειας, χωρίς να συμμετέχει ισότιμα στη διαμόρφωση των όρων της ειρήνης.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο πολιτικό δίδαγμα της σημερινής συγκυρίας. Η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης δεν εξασφαλίζεται μόνο με περισσότερες αμυντικές δαπάνες. Προϋποθέτει κοινή εξωτερική πολιτική, θεσμική συνοχή και πραγματική δυνατότητα λήψης αποφάσεων.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, επομένως, δεν είναι μόνο η καθυστέρηση της δημοσιονομικής συμφωνίας. Είναι να εμπεδωθεί η αντίληψη ότι η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη αποτελεί διαπραγματεύσιμο κόστος και όχι θεμέλιο της Ενωσης. Τότε η συνοχή θα αποδυναμωθεί, η εμπιστοσύνη των πολιτών θα υποχωρήσει και η Ευρώπη θα χάσει ακόμη περισσότερο τη δυνατότητα να επηρεάζει τις διεθνείς εξελίξεις.
Τρεις καθαρές επιλογές
Η απάντηση απαιτεί τρεις καθαρές πολιτικές επιλογές:
Πρώτον, επαρκείς κοινούς πόρους, με δίκαιη κατανομή των βαρών και σοβαρή συζήτηση για νέες ίδιες πηγές εσόδων, ώστε οι κοινές ευρωπαϊκές φιλοδοξίες να αποκτήσουν πραγματική οικονομική βάση.
Δεύτερον, ισορροπία ανάμεσα στην άμυνα, την ανταγωνιστικότητα και την τεχνολογική αυτονομία, αφενός, και στη γεωργία, την περιφερειακή συνοχή και την κοινωνική προστασία, αφετέρου. Η ευρωπαϊκή ισχύς δεν μπορεί να οικοδομηθεί εις βάρος της κοινωνικής της συνοχής.
Τρίτον, θεσμική αποφασιστικότητα, ώστε η αναζήτηση ομοφωνίας να μη μετατρέπεται διαρκώς σε παράλυση. Η Ευρωπαϊκή Ενωση χρειάζεται μηχανισμούς που θα της επιτρέπουν να ενεργεί εγκαίρως, αποτελεσματικά και με ενιαία στρατηγική κατεύθυνση.
Η συζήτηση πρέπει επίσης να γίνει με ειλικρίνεια απέναντι στους Ευρωπαίους πολίτες. Δεν μπορούμε να υποσχόμαστε ισχυρότερη άμυνα, αποτελεσματικότερη προστασία των συνόρων, πράσινη μετάβαση, τεχνολογική πρωτοπορία και κοινωνική δικαιοσύνη, χωρίς να εξηγούμε πώς θα χρηματοδοτηθούν.
Η πολιτική αξιοπιστία προϋποθέτει αντιστοιχία ανάμεσα στις εξαγγελίες και στα διαθέσιμα μέσα. Και, πάνω απ’ όλα, σαφείς προτεραιότητες.
Για την Ελλάδα, η πολιτική συνοχής, η στήριξη της αγροτικής παραγωγής, οι υποδομές και η ασφάλεια των εξωτερικών συνόρων δεν αποτελούν δευτερεύοντα αιτήματα. Είναι ουσιαστικές προϋποθέσεις μιας Ευρώπης που δεν εγκαταλείπει τις περιφέρειες και τους πολίτες της.
Η χώρα μας οφείλει να υπερασπιστεί αυτά τα συμφέροντα, συνδέοντάς τα με μια φιλόδοξη κοινή ευρωπαϊκή στρατηγική. Η εθνική ευθύνη και η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη δεν είναι έννοιες ανταγωνιστικές. Αντιθέτως, η μία ενισχύει την άλλη, όταν υπηρετούνται με συνέπεια και πολιτικό ρεαλισμό.
Ζητούνται προτεραιότητες
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν χρειάζεται να συμφωνήσουν μόνο σε αριθμούς. Χρειάζεται να συμφωνήσουν σε προτεραιότητες, δεσμεύσεις και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα. Η έγκαιρη πολιτική συμφωνία θα επιτρέψει την αναγκαία νομοθετική προετοιμασία για το 2028. Η αναβολή, αντίθετα, θα ενισχύσει την αβεβαιότητα και τους εθνικούς ανταγωνισμούς.
Το επόμενο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο πρέπει να αποδείξει ότι η Ενωση μπορεί ακόμη να μετατρέπει τις διαφορές της σε κοινή πολιτική βούληση. Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα χρήματα θα διαθέσει η Ευρώπη τα επόμενα χρόνια. Είναι ποια Ευρώπη θέλουμε να οικοδομήσουμε και ποιον ρόλο διεκδικούμε για αυτήν στον κόσμο που διαμορφώνεται.
Μια Ευρώπη που χρηματοδοτεί την ασφάλειά της, αλλά αδυνατεί να διαμορφώνει το στρατηγικό της μέλλον, δεν μπορεί να διεκδικεί τον ρόλο μιας πραγματικής παγκόσμιας δύναμης.
Η Ευρώπη πρέπει να βρίσκεται στο τραπέζι όπου λαμβάνονται οι αποφάσεις και όχι απλώς στο ταμείο όπου εξοφλούνται οι λογαριασμοί τους. Διαφορετικά, ο πραγματικός λογαριασμός δεν θα είναι δημοσιονομικός. Θα είναι πολιτικός, στρατηγικός και ιστορικός.
