Ένα φόντο που βυθίζεται, τόνο τον τόνο, από το καφετί της σέπιας στο απύθμενο μαύρο. Στον τοίχο, μέσα σε βαριά επίχρυση κορνίζα, μια ασπρόμαυρη φωτογραφία, κοκκώδης σαν ανάμνηση: κορμιά σκαρφαλωμένα στα κάγκελα, η σημαία, τα πανό. Από κάτω, μια πολυθρόνα από πορφυρό δέρμα, καπιτονέ, με περίτεχνα τορνευτά πόδια και σκαλιστά μπράτσα. Άδεια, σαν να καρτερεί τον διάδοχο. Και ένα δίστιχο, λιτό σαν επιτύμβιο επίγραμμα: «Η εξέγερση κράτησε τρεις μέρες. Η εξαργύρωση κρατάει ακόμα.»

Περιεργάστηκα το σκίτσο του Αρκά επανειλημμένα προτού αναζητήσω τις αντιδράσεις που προκάλεσε. Η εικαστική του σύνθεση δεν καταλείπει περιθώρια παρανάγνωσης. Η εξέγερση δεσπόζει στη θέση του τιμωμένου, κορνιζαρισμένη σαν εικόνισμα. Ό,τι υποβάλλει η εικόνα, το αποσαφηνίζει η γραμματική, με τη διαδοχή των χρόνων και, ειδικότερα, με το διαφορετικό ποιόν ενεργείας που αυτοί δηλώνουν: ο αόριστος, με το συνοπτικό ποιόν ενεργείας παρουσιάζει την εξέγερση ως συμβάν συντελεσμένο και περατωμένο· ο ενεστώτας, με το εξακολουθητικό, αποδίδει στην εξαργύρωση διάρκεια, συνέχεια, μια διαδικασία που δεν λέει να κοπάσει. Ανάμεσα στο «κράτησε» και στο «κρατάει» χάσκει ένα χάσμα πενήντα τριών χρόνων· χωρά μέσα του ολόκληρη η Μεταπολίτευση. Και στη ρίζα του ρήματος, βολεμένο αναπαυτικά, έχει θρονιαστεί το κράτος.

Κι όμως, ένα τμήμα του διαδικτύου εξέλαβε το σκίτσο ως βεβήλωση της επετείου. Κάποιοι έσπευσαν να αναζητήσουν τον ακριβή αποδέκτη της εξαργύρωσης. Η σάτιρα, ωστόσο, δεν συντάσσει κατηγορητήρια ούτε υποχρεούται να κατονομάζει τους ενόχους· ιχνογραφεί τον μηχανισμό και καταλείπει τα ονόματα στη μνήμη του αναγνώστη. Άλλοι πάλι δεν μπήκαν καν στον κόπο να αναμετρηθούν με το περιεχόμενο του σκίτσου· προτίμησαν να στήσουν στο εδώλιο τον σκιτσογράφο. Τον αποκάλεσαν πληρωμένο, του αναζήτησαν εντολέα. Παράδοξη απόκριση σε ένα σκίτσο που στηλιτεύει την εξαργύρωση, να θεωρείς αυτονόητο ότι και ο ίδιος ο σκιτσογράφος έχει εξαγοραστεί. Σαν να έχει καταστεί πλέον αδιανόητη οποιαδήποτε σχέση με το Πολυτεχνείο που να μην υπαγορεύεται από το αντίτιμο.

Το δίκαιο γνωρίζει μια ιδιαίτερη κατηγορία πραγμάτων που κανείς δεν μπορεί να σφετεριστεί, ακριβώς επειδή προορίζονται για όλους: τα πράγματα εκτός συναλλαγής. Δεν πωλούνται, δεν υποθηκεύονται, δεν χρησιδεσπόζονται, όσες δεκαετίες κι αν τα νέμεται κανείς ανενόχλητα. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει, κατ’ αναλογίαν, και η μνήμη της εξέγερσης: «κτήμα ες αεί», θα έλεγε ο Θουκυδίδης, αλλά κτήμα όλων.

Από εκεί εκπορεύεται και η οργή: όποιος έχει συνηθίσει να διαχειρίζεται ένα συλλογικό κτήμα σαν να επρόκειτο για προσωπικό του ιδιοκτησιακό τίτλο, εκλαμβάνει κάθε κριτική παρατήρηση ως απόπειρα καταπάτησης.

Το 426 π.Χ., ύστερα από την παράσταση των «Βαβυλωνίων», ο Κλέων σέρνει τον νεαρό Αριστοφάνη στο βουλευτήριο, με την κατηγορία ότι διέσυρε την πόλη μπροστά στους ξένους. Η κατηγορία επιβίωσε απαράλλακτη στους αιώνες, μόνο οι Κλέωνες διαδέχονται ο ένας τον άλλον.

Η κωμωδία, ωστόσο, δεν αποτελούσε ξένο σώμα στη λατρευτική ζωή της πόλης· ήταν αναπόσπαστο μέρος των εορτασμών, τόσο στα Διονύσια όσο και στα Λήναια. Η Αθήνα γνώριζε ότι ακόμη και οι ιερότερες ημέρες έχουν ανάγκη τη σάτιρα· χωρίς αυτήν, κινδυνεύουν να εκφυλιστούν σε λιτανεία με νεωκόρους και θυμιατά.

Υπάρχει κι ένας τρίτος παράγοντας, που χάνεται μέσα στον θόρυβο της αντιδικίας: οι χιλιάδες αφανείς εκείνων των ημερών, που επέστρεψαν στα αμφιθέατρα, στα γραφεία και στις βάρδιες, χωρίς να ζητήσουν ποτέ μέρισμα από το θάρρος τους. Το σκίτσο είναι μιά συνηγορία υπέρ της γενιάς τους.

Ο ίδιος ο Αρκάς σχεδιάζει από το 1981 πίσω από ένα ψευδώνυμο, αποστρεφόμενος με επιμονή τη δημοσιότητα.

Όταν η διαχείριση της σελίδας του θέλησε να υπενθυμίσει ότι βρισκόταν κι εκείνος μέσα στο Πολυτεχνείο, το έκλεισε μέσα σε μια παρένθεση, συνοδευόμενη από την επιφύλαξη: «για όσο μπορεί να έχει αυτό σημασία».

Αυτό ακριβώς είναι το επιχείρημα: όποιος επιδιώκει να εξαργυρώσει τη μνήμη φροντίζει πρωτίστως να είναι αναγνωρίσιμος. Η παρένθεση είναι το αντίθετο της πολυθρόνας.

Η ελευθερία της έκφρασης, άλλωστε, δεν περιορίζεται στις ιδέες που γίνονται ευμενώς αποδεκτές ή αφήνουν αδιάφορο το κοινό, αλλά προστατεύει και εκείνες που προσβάλλουν, σοκάρουν ή προκαλούν ανησυχία, καθώς ο πλουραλισμός, η ανεκτικότητα και η ευρύτητα πνεύματος αποτελούν απαράγραπτους όρους κάθε δημοκρατικής κοινωνίας.

Οι εξεγερμένοι του 1973 το είχαν πει λακωνικότερα, από την ίδια πύλη του Πολυτεχνείου που σήμερα δεσπόζει μέσα σε επίχρυση κορνίζα: «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία». Η τρίτη λέξη δεν συνοδευόταν από αστερίσκο...