Αν η κοινωνική δυσαρέσκεια δημιουργεί τη δυνατότητα η κατεύθυνση και η έκτασή της καθορίζονται από την απόδοση ευθύνης, την αξιοπιστία των εναλλακτικών και τη συμμετοχή. Για την Ελλάδα, επομένως, ούτε το προβάδισμα συνεπάγεται εξασφαλισμένη αντοχή ούτε η κυβερνητική φθορά εξασφαλίζει τον επόμενο νικητή. Η αποφασιστική μεταβολή μπορεί να έρθει όταν αρκετοί πολίτες αποκτήσουν ταυτόχρονα λόγο να αποχωρήσουν από την προηγούμενη επιλογή τους και εμπιστοσύνη στην επόμενη.

Στην εκτίμηση ψήφου που εξετάζουμε, η Νέα Δημοκρατία προηγείται της δεύτερης ΕΛΑΣ κατά 14,4 ποσοστιαίες μονάδες, με 30,3% έναντι 15,9%. Είναι μεγάλη διαφορά και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν να έχει ήδη εκπέσει η σημασία της επειδή η κυβέρνηση καταγράφει υψηλή αρνητική αξιολόγηση. Ταυτόχρονα, ένα καθαρό προβάδισμα σε ένα κατακερματισμένο κομματικό τοπίο μπορεί να συνυπάρχει με απόσταση από την αυτοδυναμία. Στην Ελλάδα, λοιπόν, μπορούν να αλλάξουν σημαντικά οι όροι διακυβέρνησης ακόμη κι αν όλοι γνωρίζουμε, ότι η πρωτιά δεν παίζεται. Πρώτη θα είναι η ΝΔ. Όλα τα άλλα ερωτήματα είναι αναπάντητα.

Από την αμερικανική εμπειρία, όπως την κωδικοποιεί η πρόσφατη ανάλυση του Ευτύχη Βαρδουλάκη, αξίζει να κρατήσουμε πρώτα τη μετατόπιση από την οικονομία γενικώς στο κόστος ζωής. Ο πολίτης κρίνει την οικονομία από το τι του μένει αφού πληρώσει ενοίκιο, σούπερ μάρκετ και ρεύμα. Μπορεί να ακούει ότι ο πληθωρισμός υποχωρεί και να διαπιστώνει ότι ο μισθός του εξακολουθεί να αγοράζει λιγότερα από όσα αγόραζε πριν. Αυτή η απόσταση ανάμεσα στους δείκτες και στην καθημερινή εμπειρία έχει πολιτικό κόστος, ιδίως όταν ο πολίτης θεωρεί ότι η κυβέρνηση υποτιμά την πίεση ή δεν χρησιμοποιεί τα μέσα που διαθέτει για να την περιορίσει.

Στην τελευταία έρευνα της OPINION POLL, η εγγύηση ανόδου του βιοτικού επιπέδου φτάνει στο 44,4% ως κριτήριο ψήφου, ενώ η ανάγκη πολιτικής αλλαγής υποχωρεί από το 35,1% στο 27,5%. Μία μέτρηση δεν αρκεί για να διαπιστώσουμε μόνιμη μεταστροφή. Η συνύπαρξη των δύο ευρημάτων, ωστόσο, θέτει ένα σαφές ερώτημα για τα κόμματα: πόσο πειστικά συνδέουν την πρότασή τους με μια καλύτερη καθημερινότητα; Ο ψηφοφόρος μπορεί να θέλει αλλαγή και συγχρόνως να ζητά να ξέρει τι θα κερδίσει από αυτήν, πόσο γρήγορα και με ποιο ρίσκο. Η σταθερότητα και η ποιότητα των θεσμών παραμένουν μέρος αυτής της κρίσης.

Ένα δεύτερο μάθημα από τις ΗΠΑ αφορά τους ψηφοφόρους που δεν αισθάνονται δεσμευμένοι σε ένα κόμμα. Στην Ελλάδα συχνά τους εντάσσουμε στον «μεσαίο χώρο», αλλά η μικρή κομματική προσήλωση δεν συνεπάγεται ιδεολογική μετριοπάθεια. Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να έχει ισχυρές απόψεις για το μεταναστευτικό, την κοινωνική δικαιοσύνη ή το κράτος δικαίου και να αλλάζει κόμμα ανάλογα με το τι θεωρεί σημαντικότερο σε κάθε εκλογή. Γι’ αυτό έχει αξία η πολυσυλλεκτικότητα: διαφορετικοί ψηφοφόροι μπορούν να στηρίξουν την ίδια επιλογή για διαφορετικούς λόγους. Χρειάζονται, όμως, ένα κατανοητό κοινό μήνυμα. Οι αντιφατικές υποσχέσεις προς κάθε ακροατήριο και οι διαρκείς αλλαγές γραμμής δυσκολεύουν τη διεύρυνση.

Η Γερμανία δείχνει πόσο γρήγορα μπορεί να αλλάξει η αξιολόγηση των επιλογών. Τον Ιούλιο του 2021 το SPD βρισκόταν περίπου στο 15% στις δημοσκοπήσεις. Τον Σεπτέμβριο ήρθε πρώτο με 25,7%. Στην άνοδό του συνέβαλαν η εικόνα κυβερνητικής επάρκειας του Όλαφ Σολτς και οι αδυναμίες των αντιπάλων του. Το 2025, όμως, το SPD υποχώρησε στο 16,4%, ενώ η AfD έφτασε στο 20,8%, σε μια αναμέτρηση όπου η οικονομία, η ασφάλεια και η μετανάστευση είχαν διαφορετικό βάρος για διαφορετικά ακροατήρια. Η γρήγορη άνοδος είναι εφικτή. Η διατήρηση της εμπιστοσύνης που την έκανε δυνατή είναι ξεχωριστή υπόθεση.

Στη Βρετανία το 2024, οι Εργατικοί κέρδισαν 411 έδρες αυξάνοντας το ποσοστό τους μόλις κατά 1,6 μονάδα έναντι του 2019. Η καθοριστική μεταβολή ήταν η πτώση των Συντηρητικών κατά σχεδόν 20 μονάδες, την οποία το βρετανικό εκλογικό σύστημα μετέτρεψε σε βαριά κοινοβουλευτική ήττα. Στην Ελλάδα, τον Μάιο και τον Ιούνιο του 2012, η ΝΔ και ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισαν αμφότεροι περίπου δέκα μονάδες σε έξι εβδομάδες. Η αδυναμία σχηματισμού κυβέρνησης και το οξύτερο δίλημμα της δεύτερης κάλπης συνέπεσαν τότε με συγκέντρωση της ψήφου σε δύο πόλους. Οι δύο εμπειρίες δείχνουν διαφορετικούς δρόμους αλλαγής: τη διασπορά της ψήφου του κυβερνώντος κόμματος και τη γρήγορη συγκέντρωση ψηφοφόρων γύρω από επιλογές που διεκδικούν τη διακυβέρνηση.

Στην ελληνική περίπτωση που εξετάζουμε, μια γρήγορη συρρίκνωση της διαφοράς προϋποθέτει ότι η κυβερνητική φθορά θα επιμείνει και ότι ένας αντίπαλος θα συγκεντρώσει σημαντικό μέρος της μετακίνησης. Ένα νέο κύμα ακρίβειας ή μια κρίση εμπιστοσύνης μπορεί να επιταχύνει την απομάκρυνση ψηφοφόρων. Το πού θα πάνε, όμως, εξαρτάται από τις διαθέσιμες επιλογές. Η δεύτερη θέση πολιτική βαρύτητα, αλλά η ικανότητα έκφρασης της διαμαρτυρίας και η εμπιστοσύνη για τη διακυβέρνηση είναι διαφορετικές δοκιμασίες. Αντίστοιχα, για το ΠΑΣΟΚ η βελτίωση της κατάταξής του αποκτά μεγαλύτερη σημασία εφόσον συνοδεύεται από αναγνώριση ότι μπορεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που οι πολίτες θεωρούν επείγοντα.

Το καθοριστικό σημάδι αλλαγής, επομένως, θα φανεί στις διαδρομές των ψηφοφόρων πίσω από τα συνολικά ποσοστά. Αν όσοι απομακρύνονται από τη ΝΔ μοιράζονται ανάμεσα στην αποχή, στους αναποφάσιστους και σε πολλά κόμματα, η φθορά μπορεί να περιορίσει την προοπτική αυτοδυναμίας. Αν, αντίθετα, διαδοχικές μετρήσεις δείξουν ότι συγκλίνουν στην ίδια επιλογή και της αναγνωρίζουν την ικανότητα να κυβερνήσει, τότε ακόμη και μια διαφορά 14 μονάδων μπορεί να αποκτήσει άλλη δυναμική. Η απόσταση είναι μεγάλη. Το αν θα μικρύνει εξαρτάται από το αν η κοινωνική δυσαρέσκεια θα παραμείνει διάχυτη.

Οι βελόνες λοιπόν θα κινηθούν έτσι κι αλλιώς . Αν η Κυβέρνηση δείξει ότι αντιμετωπίζει ή ότι πασχίζει με αγωνία και συστηματική προσπάθεια να αντιμετωπίσει την ακρίβεια και να βελτιώσει το βιοτικό επίπεδο, τότε μπορεί στην τελική ευθεία να δείξει ότι αγγίζει, ότι μπορεί να αγγίξει την αυτοδυναμία και αυτό θα της δώσει πόντους. Αν δεν πείσει ότι « πιάνει τον ταύρο από τα κέρατα » μπορεί να έχει πρόβλημα. Αυτό είναι το στοίχημά της . Αυτό με την εμπιστοσύνη ότι ο Κ. Μητσοτάκης είναι ο Πολιτικός που μπορεί να χειριστεί και την ενεργειακή κρίση θα κρίνουν τα πάντα εν τέλει , χωρίς να υποτιμούνται άλλοι παράγοντες.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά στο liberal.gr.