Το 2021 η κυβέρνηση την παρουσίασε ως «πνοή δημοκρατίας». Το 2023 την έκανε «επικουρική».
Το 2026, με μολότοφ και τσεκούρια μέσα στο Μαθηματικό του ΕΚΠΑ, ο υφυπουργός Παιδείας ομολογεί ότι το κράτος δεν ξέρει ποιος μπαινοβγαίνει στα πανεπιστήμιά του. Λίγο καιρό πριν, από τη Θεσσαλονίκη, ο ίδιος ο πρωθυπουργός είχε χαρακτηρίσει την πανεπιστημιακή αστυνομία «αχρείαστη προσπάθεια».
Το μεσημέρι της Τετάρτης, 4 Νοεμβρίου, στο κτήριο του Τμήματος Μαθηματικών στην Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου γινόταν μια συνέλευση σαν τις εκατοντάδες που γίνονται κάθε φθινόπωρο, λίγες μέρες πριν από την επέτειο του Πολυτεχνείου. Η πόρτα άνοιξε και μπήκαν σαράντα-πενήντα άτομα με καλυμμένα πρόσωπα και κράνη. Το βίντεο που κυκλοφόρησε αργότερα ήταν ανατριχιαστικό.
Σε έναν διάδρομο ελληνικού δημόσιου πανεπιστημίου, άγνωστοι οπλισμένοι με ξύλα, σίδερα, τσεκούρια, βόμβες μολότοφ να περπατούν σαν στρατός, τυφλωμένος από τη βία και έτοιμος να σκοτώσει όποιον εχθρό, ορατό και αόρατο. Να χτυπούν και να φωνάζουν «γ@@@στε τους». Και το ακόμα πιο ανατριχιαστικό, ένας φοιτητής να τρέχει φλεγόμενος. Είχαν αρπάξει φωτιά και καίγονταν τα ρούχα του μέσα σε ουρλιαχτά φόβου και πανικού άλλων φοιτητών.
Ο συγκεκριμένος φοιτητής έπαθε εγκαύματα, άλλοι χτυπήθηκαν ενώ απλώς περνούσαν από τον διάδρομο, και τρεις κατέληξαν στο «Γεννηματάς». Σύμφωνα με όσους βρίσκονταν στο κτήριο, όλο αυτό κράτησε περίπου δέκα λεπτά. Οι επιτιθέμενοι αποχώρησαν όπως ήρθαν, χωρίς να τους σταματήσει κανείς, και όταν έφτασε η αστυνομία δεν υπήρχε κανείς για να συλληφθεί. Κατέγραψε τα στοιχεία, έκανε τα τυπικά και έφυγε σαν να είχε γίνει κάποιο τροχαίο.
Το επόμενο πρωί ο υφυπουργός Παιδείας Νίκος Παπαϊωάννου βγήκε στο Action24 και χρησιμοποίησε βαριές λέξεις: «φασίστες, δολοφόνοι και εξωκοινοβουλευτικοί αριστεροί». Η πιο σημαντική φράση του, όμως, ήταν άλλη, όταν τον ρώτησαν πώς μπήκαν οι κουκουλοφόροι: «δεν μπορεί η πολιτεία να γνωρίζει ποιος μπαινοβγαίνει στα χιλιάδες κτήρια».
Πέντε χρόνια μετά τον νόμο που υποσχέθηκε να τελειώσει την ανομία στα ΑΕΙ, αυτή είναι η επίσημη θέση του υπουργείου. Το κράτος δεν ξέρει. Και οι κάμερες, είπε ο υφυπουργός, θα μπουν, αφού ολοκληρώθηκαν οι μελέτες και ξεκινά ο διαγωνισμός.
Οι άρχοντες των διαδρόμων
Όποιος έχει περάσει τα τελευταία χρόνια από μια μεγάλη πανεπιστημιούπολη ξέρει ότι η επίθεση στο Μαθηματικό δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Στις σχολές υπάρχουν και λειτουργούν οι άγραφοι κανόνες ενός διόλου αγνού εθιμικού δικαίου, κάθε άλλο.
Μικρές, οργανωμένες ομάδες, που αυτοσυστήνονται ως αναρχικές, αντιεξουσιαστικές ή «επαναστατικές», έχουν μοιράσει κτήρια, αμφιθέατρα και στέκια. Και όχι μόνο. Το ποιος θα μιλήσει σε μια συνέλευση, ποιος θα μοιράσει προκηρύξεις στην είσοδο, ποιος θα πάρει τον λόγο σε μια επέτειο, δεν το κρίνει ο φοιτητικός σύλλογος ούτε η κοσμητεία. Το κρίνει όποιος έχει περισσότερα κράνη.
Η πολιτική ταμπέλα αλλάζει από ομάδα σε ομάδα, η λογική όμως είναι η λογική του οργανωμένου ελέγχου, όσο και αν φαίνεται ανοργάνωτος με «επαναστατικό αυθορμητισμό»: έλεγχος του εδάφους, κυριαρχία στον χώρο, τιμωρία των αντιπάλων, φόβος για όλους τους άλλους. Σταμπάρισμα του χώρου με την υπογραφή της ομάδας, σαν τους γκραφιτάδες που υπογράφουν τα πάντα, από μαντρότοιχους μέχρι κάδους απορριμμάτων. Δεν είναι τόσο απλά τα πράγματα, πάντως.
Τον περασμένο Μάιο στο ΑΠΘ, φοιτητές της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς δέχτηκαν επίθεση με ρόπαλα με αποτέλεσμα επτά τραυματίες. Τον Νοέμβριο του 2025, μέρες της επετείου του Πολυτεχνείου, αναρχικές ομάδες και αριστερή οργάνωση αντάλλασσαν κατηγορίες για ξυλοδαρμούς.
Οι διδάσκοντες δεν εξαιρούνται. Καθηγήτρια πανεπιστημίου έχει λουστεί με μπογιά μέσα στην αίθουσα, καθηγητής έχει ακινητοποιηθεί και φωτογραφηθεί με χαρτόνι κρεμασμένο στον λαιμό όπως έκαναν οι νεολαίοι του Μάο υπερασπιζόμενοι την Πολιτιστική Επανάσταση, ενώ τον Φεβρουάριο του 2025 δέκα με δεκαπέντε κουκουλοφόροι μπήκαν στο γραφείο του προέδρου του ίδιου Μαθηματικού, Σωτήρη Νοτάρη, την ώρα που μόλις είχε εξετάσει προφορικά μια φοιτήτρια. Έσπασαν υπολογιστές και οθόνες και, φεύγοντας, του είπαν ότι αν «ξανακάνει οτιδήποτε» θα τον σκοτώσουν.
Ούτε η άλλη όψη του νομίσματος, οι μαζικές αστυνομικές επιχειρήσεις, πείθει ότι υπάρχει σχέδιο. Τον Φεβρουάριο του 2026, μετά από ένα μη εγκεκριμένο πάρτι στην Πολυτεχνική Σχολή του ΑΠΘ και την επίθεση σε διμοιρία των ΜΑΤ με περισσότερες από εκατό μολότοφ, η αστυνομία προσήγαγε 313 άτομα. Λίγες μέρες αργότερα ανακοίνωσε ότι κανείς δεν βρέθηκε να έχει διαπράξει αδίκημα και ότι δεν σχηματίστηκε καμία δικογραφία. Η εικόνα της «σκούπας» γέμισε τα δελτία, οι δράστες των μολότοφ έμειναν άγνωστοι. Μία ακόμα φορά…
Από τη νομοθέτηση στην εμπλοκή
Ας δούμε την εξέλιξη της ιστορίας καθώς και τις αποτυχημένες προσπάθειες της ελληνικής πολιτείας να βάλει τάξη στα δημόσια πανεπιστήμια, ξεκινώντας τον Φεβρουάριο του 2021 και τον νόμο 4777, τον νόμο Κεραμέως–Χρυσοχοΐδη. Μετά την κατάργηση του ασύλου το 2019, η κυβέρνηση νομοθέτησε τις Ομάδες Προστασίας Πανεπιστημιακών Ιδρυμάτων (ΟΠΠΙ): ένα σώμα περίπου χιλίων ειδικών φρουρών, άοπλων, εκπαιδευμένων ειδικά, που θα συνεργάζονταν με τις πρυτανικές αρχές.
Ο πρωθυπουργός μίλησε για «πνοή δημοκρατίας», ο τότε υφυπουργός Παιδείας Άγγελος Συρίγος εκτιμούσε ότι την ιδέα τη στηρίζει η πλειονότητα της κοινωνίας και μεγάλο κομμάτι των ψηφοφόρων του ΣΥΡΙΖΑ, και η Ολομέλεια του ΣτΕ έκρινε αργότερα ότι η ρύθμιση είναι συνταγματική. Πολιτικά, νομικά και επικοινωνιακά, η κυβέρνηση είχε κερδίσει τη μάχη. Μέχρι εκεί.
Μετά άρχισε η εφαρμογή, και εκεί όλα σκάλωσαν. Οι πανεπιστημιακές σχολές που θα φιλοξενούσαν τις ΟΠΠΙ έγιναν πρώτα πέντε, μετά τρεις. Η προκήρυξη για τις θέσεις καθυστερούσε, η εγκατάσταση μετατέθηκε από φθινόπωρο σε φθινόπωρο.
Όταν τον Σεπτέμβριο του 2022 έγινε η πρώτη απόπειρα να μπουν οι φρουροί σε πανεπιστημιουπόλεις, συνάντησαν διαδηλώσεις, ψηφίσματα συλλόγων διδασκόντων και την ανοιχτή αντίθεση της μεγάλης πλειονότητας της ακαδημαϊκής κοινότητας. Αντίθετη είχε δηλώσει από νωρίς ακόμη και η ΠΟΑΣΥ, η ομοσπονδία των ίδιων των αστυνομικών.
Ιούλιος 2023: Η αντίστροφη μέτρηση
Η στιγμή που η αστοχία έγινε επίσημη ήταν οι πρώτες μέρες της δεύτερης θητείας της σημερινής κυβέρνησης. Στις 12 Ιουλίου 2023 ο νέος υπουργός Προστασίας του Πολίτη Νότης Μηταράκης ανακοίνωσε ότι ο ρόλος των ΟΠΠΙ επανασχεδιάζεται σε μορφή διαφορετική από την αρχική. Η αστυνομία, είπε, δεν θα μπαίνει στα πανεπιστήμια για να κάνει τον «θυρωρό», αλλά μόνο όταν χρειάζεται.
Οι 1.060 φρουροί που είχαν προσληφθεί θα εντάσσονταν στους υπόλοιπους ειδικούς φρουρούς και θα έβγαιναν στους δρόμους, και την ευθύνη για την ασφάλεια των ιδρυμάτων θα την είχαν πλέον οι πρυτάνεις. Με απλά λόγια, ο αρμόδιος υπουργός δεν περιέγραφε τίποτα περισσότερο και τίποτα λιγότερο από το τέλος του θεσμού.
Ακολούθησε το γνωστό γαϊτανάκι των διαψεύσεων. Το Μαξίμου έσπευσε να διαμηνύσει ότι η ΟΠΠΙ «σε καμία περίπτωση δεν καταργείται» και ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης είχε επαναλάβει τότε ότι δεν υπάρχει «κανένα θέμα κατάργησης».
Την ίδια ώρα η Ντόρα Μπακογιάννη, στο Παραπολιτικά FM, κάλυπτε τον Μηταράκη λέγοντας ότι η κατάργηση και η μεταφορά της ευθύνης στα ιδρύματα ήταν σωστή απόφαση. Ο Μάκης Βορίδης, τότε υπουργός Επικρατείας, επέμενε ότι ο θεσμός «λειτούργησε και έφερε αποτέλεσμα», αλλά άφησε να του ξεφύγει μία φράση που έλεγε πολλά: οι προσδοκίες «μπορεί να ήταν διαφορετικές».
Το βράδυ ο ίδιος ο πρωθυπουργός, στον ΣΚΑΪ, έκλεισε τη συζήτηση με μια διατύπωση που αξίζει να διαβαστεί δύο φορές. Η πανεπιστημιακή αστυνομία δεν καταργείται, είπε, αλλά «μας δυσκόλεψε στην υλοποίηση αυτός ο θεσμός», και άλλωστε «εξαρχής» λειτουργούσε «επικουρικά».
Ένα σώμα που είχε νομοθετηθεί ως αιχμή της πολιτικής για την ασφάλεια των ΑΕΙ βαφτιζόταν εκ των υστέρων συμπληρωματικό, για να μη φανεί ότι υποχώρησε. Η αντιπολίτευση μίλησε για φιάσκο κόστους 30 εκατ. ευρώ. Ο αριθμός είναι δικός της, η παραδοχή της δυσκολίας όμως ήταν του Κυριάκου Μητσοτάκη.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο θεσμός δεν καταργήθηκε ποτέ τυπικά, απλώς έπαψε να έχει σημασία. Ο Κυριάκος Πιερρακάκης, ως υπουργός Παιδείας, το διατύπωσε με την ψυχρή ακρίβεια του τεχνοκράτη: το κρίσιμο, είπε, δεν είναι αν παρεμβαίνει η πανεπιστημιακή αστυνομία ή η αστυνομία, αλλά ότι πλέον παρεμβαίνει η αστυνομία, κάτι που πριν από λίγα χρόνια ήταν ταμπού. Ο θεσμός που θα άλλαζε τα πανεπιστήμια είχε γίνει, στα χείλη του αρμόδιου υπουργού, μια λεπτομέρεια.
Ο Νίκος Παπαϊωάννου, ως τέως πρύτανης του ΑΠΘ, είχε επιμείνει ότι δεν υπάρχει καμία κατάργηση, αλλά είχε παραδεχτεί στην ίδια συνέντευξη ότι τα παιδιά που προσλήφθηκαν «δεν μπορούν να κάνουν τους θυρωρούς και δεν κάναν τους θυρωρούς». Ακόμη και η Άννα Διαμαντοπούλου, πρώην υπουργός Παιδείας, είχε κρίνει ότι το εγχείρημα «δεν είχε πιθανότητες να λειτουργήσει».
Σήμερα ο ίδιος ο Παπαϊωάννου, από τη θέση του υφυπουργού, υποστηρίζει ότι τα τελευταία δύο με τρία χρόνια δεν υπάρχουν τα προβλήματα του παρελθόντος, χωρίς να παρουσιάζει στοιχεία, και ότι ο κάθε πρύτανης μπορεί να προστατεύει το ίδρυμά του μέσα στο πλαίσιο του νόμου. Το υπουργείο ζήτησε εγγράφως από την πρυτανεία του ΕΚΠΑ να εξηγήσει ποια μέτρα ίσχυαν και πότε ειδοποιήθηκε η φύλαξη.
Η ευθύνη, με άλλα λόγια, ταξιδεύει: από την ΕΛ.ΑΣ. στους πρυτάνεις, από τους πρυτάνεις στις μελέτες, από τις μελέτες στους διαγωνισμούς για κάμερες.
Τα υποκατάστατα
Όσοι πολέμησαν την πανεπιστημιακή αστυνομία δεν έλεγαν ότι τα πανεπιστήμια δεν χρειάζονται προστασία. Έλεγαν ότι υπάρχουν καλύτεροι τρόποι. Αφού καταργήθηκε το άσυλο, η κανονική αστυνομία μπορεί να μπει όποτε ειδοποιηθεί. Ιδιωτικές εταιρείες φύλαξης μπορούν να κάνουν τη δουλειά των φρουρών.
Μπάρες στις εισόδους, κάρτες πρόσβασης και κάμερες θα έλεγχαν ποιος μπαίνει. Το Μαθηματικό ήταν η πρακτική δοκιμασία όλων αυτών των εναλλακτικών, και καμία δεν πέρασε.
Η αστυνομία ήρθε, όπως είναι αναμενόμενο για μια υπηρεσία που βρίσκεται έξω από την πανεπιστημιούπολη, όταν όλα είχαν τελειώσει. Οι φύλακες των ιδιωτικών εταιρειών υπάρχουν, αλλά ούτε εκπαιδευμένοι είναι ούτε αρμοδιότητα έχουν να σταθούν απέναντι σε πενήντα κρανοφόρους με τσεκούρια.
Όπου τοποθετήθηκαν κάμερες, σε αρκετές περιπτώσεις έγιναν στόχος και καταστράφηκαν σχεδόν αμέσως, γιατί μια κάμερα που δεν την παρακολουθεί και δεν την προστατεύει κανείς είναι απλώς ένα ακόμη αντικείμενο προς σπάσιμο. Το ίδιο ισχύει για τις μπάρες και την «ελεγχόμενη είσοδο»: χωρίς κάποιον να τις εποπτεύει, είναι διακόσμηση. Και οι πρυτανικές αρχές, που θεωρητικά έχουν πλέον την ευθύνη, διστάζουν να επιβάλουν ακόμη και πειθαρχικές ποινές, γιατί έχουν δει τι έπαθαν κοσμήτορες, πρόεδροι τμημάτων και καθηγητές που τόλμησαν.
Αναμφισβήτητα μία από τις μεγάλες αστοχίες της κυβέρνησης ήταν το πισωγύρισμα: νομοθέτησε με τυμπανοκρουσίες, προσέλαβε πάνω από χίλιους ανθρώπους, ονόμασε το εγχείρημα «πνοή δημοκρατίας» και μετά το διέλυσε αθόρυβα, χωρίς να έχει έτοιμο το επόμενο βήμα.
Τα εργαλεία που προτάθηκαν στη θέση της είτε δεν ήρθαν ποτέ είτε ήρθαν χωρίς ανθρώπους να τα λειτουργούν, και οι κάμερες βρίσκονται, πέντε χρόνια μετά, ακόμη σε φάση «μελέτης». Ένα σχέδιο ασφαλείας χωρίς κάποιον που να το εφαρμόζει είναι ένα έγγραφο σε ένα συρτάρι. Μέχρι να σπάσει και αυτός από τον λοστό κάποιου επαναστατημένου «ιδιοκτήτη» του δημόσιου πανεπιστημίου…
