Το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο, που λειτουργεί εδώ και 2.500 χρόνια, εξετάζεται ως πιθανή πηγή των νερών που πλημμύρισαν τα υπόγεια του υπουργείου Εξωτερικών.

Ένα αρχαίο δίκτυο ύδρευσης, το οποίο εξακολουθεί να μεταφέρει έως και 1.300 κυβικά μέτρα νερού καθημερινά κάτω από την Αθήνα, βρίσκεται στο επίκεντρο των ερευνών για την πλημμύρα στο κτίριο του υπουργείου Εξωτερικών, στη συμβολή της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας με την Πανεπιστημίου.

img-7660-b.jpg

Πρόκειται για το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο, ένα έργο ηλικίας περίπου 2.500 ετών, που τροφοδοτεί τον Εθνικό Κήπο και συμβάλλει στη διαμόρφωση του υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα της περιοχής. Η σύνδεσή του με την εισροή υδάτων στο ΥΠΕΞ αποτελεί επιστημονική υπόθεση, η οποία δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί.

Όπως εξηγεί στο Πρώτο Θέμα ο πολιτικός μηχανικός και γεωτεχνικός Παναγιώτης Δευτεραίος, διδάκτωρ του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και σπηλαιολόγος με ειδίκευση στα αρχαία υπόγεια υδραγωγεία, νερά του δικτύου εντοπίζονται σε απόσταση μόλις 200 έως 500 μέτρων από το κτίριο που πλημμύρισε.

Η πλημμύρα και οι υποψίες για τη Γραμμή 4 του Μετρό

Το περιστατικό σημειώθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου, όταν οι υπάλληλοι του υπουργείου έλαβαν εντολή να κλείσουν τους υπολογιστές τους και να αποχωρήσουν, καθώς νερά είχαν εισχωρήσει στους υπόγειους χώρους.

Το κτίριο που επλήγη στεγάζεται στο πρώην ξενοδοχείο «Αστήρ», το οποίο κατασκευάστηκε μεταξύ 1973 και 1978 και σήμερα φιλοξενεί υπηρεσίες του ΥΠΕΞ αρμόδιες για τις σχέσεις με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Στα υπόγειά του βρίσκονται αίθουσες συσκέψεων και το γυμναστήριο που είχε δημιουργηθεί επί υπουργίας Γιώργου Παπανδρέου.

Μετά την εκκένωση, ειδικοί του ΕΜΠ πραγματοποίησαν ελέγχους, χωρίς να έχει δημοσιοποιηθεί μέχρι σήμερα πόρισμα για την προέλευση των υδάτων.

Αρχικά, οι υποψίες στράφηκαν προς τα έργα της Γραμμής 4 του Μετρό, ιδιαίτερα λόγω των προηγούμενων προβλημάτων που είχαν εμφανιστεί σε άλλες περιοχές της Αθήνας.

Τον Φεβρουάριο, ο μετροπόντικας «Αθηνά» είχε ολοκληρώσει τη διάνοιξη της σήραγγας από την Κατεχάκη έως το φρέαρ του Ευαγγελισμού, ενώ στις αρχές του έτους είχε σημειωθεί καθίζηση του οδοστρώματος κοντά στον σταθμό. Παράλληλα, από το καλοκαίρι είχαν καταγραφεί ρωγμές και καθιζήσεις σε περίπου 200 διαμερίσματα στην Κυψέλη.

Ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας ζήτησε με επιστολή του από την Ελληνικό Μετρό πλήρη ενημέρωση, αναφέροντας την εκτίμηση ότι τα προβλήματα συνδέονταν με τις εργασίες της νέας γραμμής.

Η εταιρεία απέρριψε κατηγορηματικά αυτή τη σύνδεση με ανακοίνωσή της στις 28 Οκτωβρίου.

Σύμφωνα με την Ελληνικό Μετρό, δεν είχε υποβληθεί αίτημα αυτοψίας ούτε είχε πραγματοποιηθεί έλεγχος από μηχανικούς της σε κτίριο της Βασιλίσσης Σοφίας. Επιπλέον, διευκρίνισε ότι η διάνοιξη της σήραγγας είχε ολοκληρωθεί από τον Φεβρουάριο και ότι οι εργασίες στην περιοχή περιορίζονταν στη σκυροδέτηση του σταθμού «Κολωνάκι» και σε μικρή εκσκαφή στο φρεάτιο εκτόνωσης.

Κυρίως, επικαλέστηκε τις μετρήσεις των πιεζομέτρων, οι οποίες, όπως υποστήριξε, δεν κατέγραψαν μεταβολές στην πίεση ή στη στάθμη των υπόγειων υδάτων που να συνδέονται με το περιστατικό.

Κυβερνητικές πηγές υποστήριξαν επίσης τη θέση της εταιρείας. Από την πλευρά του ΥΠΕΞ, πηγές ανέφεραν ότι λειτουργούν αντλίες απομάκρυνσης των υδάτων και ότι αναμένεται το πόρισμα της ΕΥΔΑΠ.

Το αρχαίο υδραγωγείο που εξακολουθεί να ποτίζει την Αθήνα

Η εναλλακτική εξήγηση οδηγεί στον 6ο αιώνα π.Χ., όταν ο Πεισίστρατος και οι γιοι του συνδέθηκαν με την κατασκευή ενός από τα σημαντικότερα έργα ύδρευσης της αρχαίας Αθήνας.

Το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο συγκέντρωνε νερά από τους πρόποδες του Υμηττού και τα διοχέτευε προς την πόλη μέσω υπόγειων στοών.

«Σήμερα ο Εθνικός Κήπος ποτίζεται καθημερινά με παροχή υπόγειου νερού 1.000-1.300 κ.μ. το 24ωρο από το αρχαίο Πεισιστράτειο Υδραγωγείο», εξηγεί ο Παναγιώτης Δευτεραίος.

Η μεγαλύτερη από αυτές τις ποσότητες αντιστοιχεί περίπου στο μισό νερό μιας ολυμπιακής πισίνας, το οποίο μεταφέρεται καθημερινά μέσα από ένα υδροδοτικό σύστημα με ιστορία 25 αιώνων.

Σύμφωνα με τον ειδικό, η αρχική διαδρομή του υδραγωγείου ξεκινά από τη Μονή Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, στους πρόποδες του Υμηττού, και ακολουθεί πορεία παράλληλη με τον Ιλισό, περνώντας από την περιοχή της πρώην Στρατιωτικής Πόλης προς τον Άγιο Θωμά Γουδή.

Η διαδρομή έχει τεκμηριωθεί ιστορικά από τον Ερνστ Τσίλερ το 1877, από τον επί σειρά ετών διευθυντή του Εθνικού Κήπου Ταμβάκη, αλλά και από νεότερα τεχνικά έργα, μεταξύ των οποίων το μετρό.

Η επιστημονική ομάδα του Δευτεραίου πραγματοποίησε εξερεύνηση και μετρήσεις στο αρχαίο δίκτυο κατά την περίοδο 2022-2023, διαπιστώνοντας την παρουσία σημαντικών ποσοτήτων νερού σε υπόγεια στοά, τμήμα της οποίας ενδέχεται να αποτελεί μεταγενέστερη βελτίωση του 4ου αιώνα π.Χ.

Η υπόγεια στοά κάτω από την Παπαδιαμαντοπούλου

Η πρόσβαση στο ενεργό τμήμα του υδραγωγείου γίνεται από την πλατεία Αγίου Θωμά στο Γουδή.

Εκεί βρίσκεται υπόγεια στοά προσβάσιμου μήκους περίπου 350 μέτρων, σε βάθος 10 έως 12 μέτρων, η οποία κατευθύνεται προς το κέντρο της Αθήνας κάτω από την οδό Παπαδιαμαντοπούλου.

Το αρχαίο τμήμα που συνέδεε το Γουδή με τον Εθνικό Κήπο έχει πάψει να λειτουργεί εδώ και αιώνες. Ωστόσο, η υδροδότηση συνεχίστηκε μέσω μεταγενέστερων παρεμβάσεων.

Κατά την Τουρκοκρατία, το κανάλι «Τσακμάκι» μετέφερε προς την πόλη τα νερά που ανάβλυζαν στον Άγιο Θωμά από το φραγμένο Πεισιστράτειο Υδραγωγείο.

Τα νερά κατέληγαν σε ρωμαϊκή δεξαμενή στην οδό Μουρούζη, δίπλα στον Εθνικό Κήπο, όπου συγκεντρώνονταν επίσης ποσότητες από το τότε φραγμένο Αδριάνειο Υδραγωγείο, μέσω των Αμπελοκήπων.

Από το 1875, το νερό του Πεισιστράτειου διατίθεται αποκλειστικά για την άρδευση του Εθνικού Κήπου.

Το 1920, το οθωμανικό κανάλι αντικαταστάθηκε από μεταλλικούς σωλήνες, οι οποίοι εξακολουθούν να μεταφέρουν νερό στη λίμνη κοντά στην είσοδο της Βασιλίσσης Σοφίας. Από εκεί, ένα σύστημα αυλακιών το διανέμει στους χώρους πρασίνου.

Η συγκεκριμένη λίμνη βρίσκεται στον ίδιο οδικό άξονα με το κτίριο του υπουργείου Εξωτερικών.

Το προηγούμενο του 2003 που ενισχύει την υπόθεση

Η συμπεριφορά του δικτύου δεν παραμένει αμετάβλητη στον χρόνο. Χαρακτηριστικό είναι ένα περιστατικό του 2003, κατά την κατασκευή του χώρου στάθμευσης Polis Park, απέναντι από το Νοσοκομείο Παίδων.

Όπως θυμάται ο Δευτεραίος, μεγάλες ποσότητες νερού εισέρχονταν επί μήνες στις εκσκαφές, ενώ ταυτόχρονα ο Εθνικός Κήπος στερεύε.

Όταν τα έργα προχώρησαν και σφραγίστηκε η υπόγεια διαρροή, η ροή αποκαταστάθηκε προς το αρχαίο δίκτυο και τον Κήπο.

Το περιστατικό καταδεικνύει, σύμφωνα με τον μηχανικό, ότι το υπόγειο νερό μπορεί να αλλάξει διαδρομή όταν δημιουργηθούν νέες διέξοδοι.

Η πιθανότητα προσωρινής μεταβολής στη ροή, απόφραξης ή τοπικής ανόδου της στάθμης αποτελεί, επομένως, μια εξήγηση που χρειάζεται διερεύνηση για την πρόσφατη πλημμύρα.

Οι ανεξερεύνητοι κλάδοι προς Πλάκα και Μοναστηράκι

Το υδροδοτικό δίκτυο δεν περιορίζεται στην άρδευση του Εθνικού Κήπου.

Σύμφωνα με τον Δευτεραίο, μετά την ολοκλήρωση του κύκλου άρδευσης, μέρος του νερού επιστρέφει μέσω πηγαδιού στο ανεξερεύνητο υπόγειο δίκτυο, το οποίο διαθέτει κλάδους προς την Πλάκα, το Μοναστηράκι και τον Κεραμεικό.

Ο ίδιος υποστηρίζει ότι το τρεχούμενο νερό που είναι ορατό στο άνοιγμα της πλατείας Μοναστηρακίου προέρχεται από το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο και όχι από τον Ηριδανό.

Ιδιαίτερη σημασία για την υπόθεση του ΥΠΕΞ έχει το γεγονός ότι η συνεχής άρδευση του Εθνικού Κήπου τροφοδοτεί έναν τοπικό υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα, καθώς μέρος του νερού διηθείται στο έδαφος.

Παρουσία νερού από το ίδιο σύστημα έχει διαπιστωθεί, κατά τον ειδικό, σε δεύτερο πηγάδι του Κήπου, που χρησιμοποιείται επίσης για πότισμα, καθώς και στο πηγάδι της κατακόμβης της Ρωσικής Εκκλησίας στην οδό Φιλελλήνων.

Τα σημεία αυτά βρίσκονται σε μικρή απόσταση από το Σύνταγμα και το πλημμυρισμένο κτίριο.

«Το κτίριο του υπουργείου Εξωτερικών βρίσκεται σε ακτίνα 200-500 μέτρων από τα σημεία που σημειώνουμε», αναφέρει ο Δευτεραίος.

Σπεύδει, ωστόσο, να διευκρινίσει: «Αυτό δεν σημαίνει ότι απαραίτητα πλημμύρισε από τα νερά του υδραγωγείου, όμως γνωρίζουμε ότι αυτά τα νερά εξαπλώνονται υπογείως στην περιοχή».

Ποιες μετρήσεις θα αποκαλύψουν την προέλευση του νερού

Η οριστική απάντηση προϋποθέτει τεχνική διερεύνηση, καθώς η παρουσία υπόγειων νερών κοντά στο υπουργείο δεν αποδεικνύει από μόνη της την προέλευση της πλημμύρας.

Ο γεωτεχνικός μηχανικός Κώστας Σαχπάζης, καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, επισημαίνει ότι το υπέδαφος της Αθήνας παρουσιάζει μεγάλη γεωλογική πολυπλοκότητα.

Η συμπεριφορά των υπόγειων υδάτων μπορεί να διαφοροποιείται ακόμη και μεταξύ γειτονικών οικοδομικών τετραγώνων, ενώ μια σχετικά μικρή αύξηση της υδροστατικής πίεσης ενδέχεται να αρκεί για την εισροή νερού σε υπόγειο.

Από την πλευρά του, ο ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ Παναγιώτης Καρύδης υπογραμμίζει ότι η επίδραση των υπόγειων τεχνικών έργων στον υδροφόρο ορίζοντα εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, όπως το βάθος των εκσκαφών, τα χαρακτηριστικά του εδάφους και το βάθος θεμελίωσης των κτιρίων.

Για τη διαπίστωση των πραγματικών αιτίων απαιτούνται εντοπισμός του σημείου εισροής, συγκριτικές μετρήσεις της στάθμης των υπόγειων υδάτων πριν και μετά το συμβάν και, όπως προτείνει ο Σαχπάζης, χημική ανάλυση του νερού, ώστε να προσδιοριστεί η προέλευσή του.

Μέχρι τη δημοσιοποίηση των σχετικών πορισμάτων, το Πεισιστράτειο Υδραγωγείο παραμένει μια τεχνικά ενδιαφέρουσα, αλλά ανεπιβεβαίωτη εξήγηση για την πλημμύρα.

Το βέβαιο είναι ότι κάτω από το κέντρο της Αθήνας εξακολουθεί να λειτουργεί ένα υδροδοτικό σύστημα ηλικίας περίπου 2.500 ετών, το οποίο συνεχίζει να επηρεάζει την υπόγεια κυκλοφορία του νερού, ακόμη και σε περιοχές που έχουν αλλάξει ριζικά από την εποχή της κατασκευής του.