Η καταγραφή συνεργασιών ελληνικών πανεπιστημίων με ισραηλινούς φορείς εγείρει ένα ευρύτερο ζήτημα: πού τελειώνει ο θεμιτός έλεγχος και πού αρχίζει ο κίνδυνος έμμεσων διακρίσεων;
Η νέα πρωτοβουλία των Reporters United, σε συνεργασία με το Investigate Europe και το SPOOVIO, για τη χαρτογράφηση των σχέσεων ευρωπαϊκών πανεπιστημίων με ισραηλινούς φορείς αναδεικνύει ένα πραγματικό ζήτημα δημόσιου ενδιαφέροντος. Ταυτόχρονα, όμως, δημιουργεί ερωτήματα για τα όρια της δημοσιογραφικής έρευνας, όταν η καταγραφή συγκεκριμένων συνεργασιών κινδυνεύει να καλλιεργήσει μια γενικευμένη καχυποψία απέναντι σε επιστημονικά ιδρύματα, με βασικό κριτήριο και αποκλειστικά και μόνο λόγω της ισραηλινής τους εθνικότητας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν, 499 ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα συμμετέχουν σε 401 έργα του Horizon Europe με ισραηλινούς εταίρους. Στην Ελλάδα εντοπίζονται οκτώ πανεπιστημιακά ιδρύματα που συνεργάζονται, στο πλαίσιο ερευνητικών κοινοπραξιών, με φορείς στους οποίους περιλαμβάνονται ισραηλινά υπουργεία και κρατικές πολεμικές βιομηχανίες. Η διερεύνηση της ενδεχόμενης αξιοποίησης ευρωπαϊκών ερευνητικών πόρων για στρατιωτικούς σκοπούς είναι απολύτως θεμιτή. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν αντίστοιχες μορφές συνεργασίας παρουσιάζονται υπό διαφορετικό πολιτικό και ηθικό πρίσμα.
Η λεπτή γραμμή της συλλογικής ευθύνης
Μια συνεργασία με εταιρεία που κατασκευάζει οπλικά συστήματα δεν μπορεί να αξιολογείται με τα ίδια ακριβώς κριτήρια που ισχύουν για ένα πανεπιστήμιο ή ένα ερευνητικό εργαστήριο. Ακόμη περισσότερο, η συμμετοχή δύο οργανισμών στην ίδια ευρωπαϊκή κοινοπραξία δεν αποδεικνύει αυτομάτως ότι το παραγόμενο επιστημονικό έργο συνδέεται με συγκεκριμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Εδώ βρίσκεται ο κίνδυνος των έμμεσων διακρίσεων. Όταν η ισραηλινή προέλευση ενός φορέα αποκτά μεγαλύτερη σημασία από το πραγματικό αντικείμενο της δραστηριότητάς του, η αξιολόγηση μπορεί να μετατοπιστεί από την τεκμηριωμένη ευθύνη στη συλλογική καχυποψία. Και όταν η επιστημονική συνεργασία αντιμετωπίζεται ως ένδειξη πολιτικής συνενοχής, η ακαδημαϊκή ελευθερία υποχωρεί μπροστά σε μια λογική γενικευμένων αποκλεισμών, στη συγκεκριμένη περίπτωση και με υπαρκτό το ιστορικό βάρος του αντισημιτισμού.
Αυτός ο προβληματισμός δεν αναιρεί τη σοβαρότητα των καταγγελιών για τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στη Γάζα ούτε περιορίζει το δικαίωμα κριτικής προς την ισραηλινή κυβέρνηση. Άλλωστε, ο ορισμός της Διεθνούς Συμμαχίας για τη Μνήμη του Ολοκαυτώματος (IHRA) διαχωρίζει ρητά τη θεμιτή κριτική στο Ισραήλ από τον αντισημιτισμό. Παράλληλα, όμως, αναγνωρίζει ως προβληματική την απόδοση συλλογικής ευθύνης στους Εβραίους για πράξεις του ισραηλινού κράτους.
Η διάκριση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Η ισραηλινή υπηκοότητα και η εβραϊκή ταυτότητα δεν ταυτίζονται, ωστόσο η γενίκευση εις βάρος ισραηλινών φορέων μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να τροφοδοτήσει προκαταλήψεις που υπερβαίνουν το πεδίο της πολιτικής αντιπαράθεσης.
Τα ίδια κριτήρια για όλους
Εξίσου ουσιαστικό είναι το ζήτημα της συνέπειας. Εάν η συμμετοχή σε ερευνητικά προγράμματα με κρατικούς ή στρατιωτικούς φορείς θεωρείται λόγος δημόσιας έκθεσης και αμφισβήτησης, τα κριτήρια οφείλουν να είναι σαφή και να μπορούν να εφαρμοστούν ανεξαρτήτως χώρας. Η επιλογή του Ισραήλ ως αντικειμένου έρευνας δεν συνιστά κατ' ανάγκη από μόνη της διάκριση. Ωστόσο, η δυνατότητα εφαρμογής των ίδιων αρχών σε αντίστοιχες περιπτώσεις αποτελεί αναγκαία εγγύηση αντικειμενικότητας, που αν δεν υφίσταται, δημιουργείται πραγματικός λόγος αμφισβήτησης των κινήτρων της.
Οι Reporters United έχουν όπως κάθε δημοσιογραφικός οργανισμός το δικαίωμα να ερευνούν, να δημοσιοποιούν στοιχεία και να θέτουν τα όποια ερωτήματά τους. Αντίστοιχα όμως, η μεθοδολογία και τα συμπεράσματά τους υπόκεινται επίσης σε δημόσια κριτική. Η διαφάνεια, εξάλλου, αποκτά μεγαλύτερη αξία όταν συνοδεύεται από την απαραίτητη διάκριση ανάμεσα στη διαπιστωμένη εμπλοκή, στην πιθανή αξιοποίηση μιας τεχνολογίας και στην θεσμική συνεργασία σε εκπαιδευτικό ή ερευνητικό επίπεδο.
Η καταδίκη παραβιάσεων του διεθνούς δικαίου και η προστασία από διακρίσεις αποτελούν συμπληρωματικές υποχρεώσεις μιας δημοκρατικής κοινωνίας. Η επίκληση της πρώτης, ωστόσο, δεν μπορεί να οδηγεί στην υποχώρηση της δεύτερης.
Το πραγματικό ζητούμενο, επομένως, είναι να αποτρέπεται η μετατροπή μιας έρευνας για συγκεκριμένες δραστηριότητες σε μηχανισμό γενικευμένης ενοχοποίησης. Η ευθύνη πρέπει να αποδίδεται βάσει πράξεων και αποδείξεων, ποτέ βάσει της εθνικής προέλευσης και μόνο. Διαφορετικά, ακόμη και μια πρωτοβουλία που επικαλείται την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κινδυνεύει να υπονομεύσει τις ίδιες τις αρχές που επιδιώκει να υπερασπιστεί.