Η ιστορική απόφαση του Ιωάννη Μεταξά, η απόρριψη του τελεσιγράφου της Ιταλίας και η πολεμική προετοιμασία που οδήγησε στο έπος του 1940.
Η 28η Οκτωβρίου 1940 αποτελεί μία από τις κορυφαίες στιγμές της νεότερης ελληνικής Ιστορίας. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Ιωάννης Μεταξάς και η ιστορική απόφασή του να απορρίψει το τελεσίγραφο της φασιστικής Ιταλίας, απαντώντας «Alors, c’est la guerre» («Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο»). Από την αποφασιστική στάση του Έλληνα πρωθυπουργού και την πολεμική προετοιμασία της χώρας έως την αντίσταση του Ελληνικού Στρατού και την αντεπίθεση στην Αλβανία, το έπος του 1940 αποτυπώνει την άρνηση της Ελλάδας να υποταχθεί στις απαιτήσεις του Μπενίτο Μουσολίνι.
Η ιστορική μνήμη της 28ης Οκτωβρίου δεν περιορίζεται σε μια φράση που πέρασε στα σχολικά βιβλία και στη συλλογική συνείδηση. Πίσω από το «ΟΧΙ» βρίσκεται μια συγκεκριμένη πολιτική απόφαση, την οποία έλαβε ο Ιωάννης Μεταξάς τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940. Η αναγνώριση του ρόλου του δεν μειώνει τον ηρωισμό των Ελλήνων που πολέμησαν. Αντίθετα, επιτρέπει να αποδοθεί με ιστορική ακρίβεια η συμβολή τόσο της πολιτικής ηγεσίας όσο και του στρατού και του λαού στο έπος του 1940.
Η απόφαση που άλλαξε την πορεία της Ελλάδας
Η 28η Οκτωβρίου 1940 δεν είναι απλώς η επέτειος μιας εθνικής άρνησης. Είναι η ημέρα κατά την οποία ο Ιωάννης Μεταξάς, πρωθυπουργός της Ελλάδας, βρέθηκε μπροστά σε ένα τελεσίγραφο που απαιτούσε την παράδοση ελληνικού εδάφους στις δυνάμεις του Μπενίτο Μουσολίνι και επέλεξε να μην υποχωρήσει. Η απάντησή του άνοιξε τον δρόμο για την είσοδο της χώρας στον πόλεμο, σε μια στιγμή κατά την οποία η στρατιωτική υπεροχή της Ιταλίας καθιστούσε τη σύγκρουση μια εξαιρετικά επικίνδυνη επιλογή.
Η ιστορική σημασία του Μεταξά δεν περιορίζεται στη φράση που συνδέθηκε με εκείνο το ξημέρωμα. Αφορά την πολιτική απόφαση που έλαβε, την προετοιμασία που είχε προηγηθεί και την ανάληψη της ευθύνης για την υπεράσπιση της ελληνικής κυριαρχίας. Ο ελληνικός στρατός και ο λαός έδωσαν στη συνέχεια τη δική τους απάντηση στο πεδίο της μάχης, μετατρέποντας την άρνηση του πρωθυπουργού σε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Κι όμως, κάθε χρόνο επανέρχεται μια συζήτηση που συχνά απομακρύνεται από τα ίδια τα γεγονότα: ποιος είπε το «ΟΧΙ»; Ήταν ο Μεταξάς ή ο ελληνικός λαός; Το ιστορικό υλικό δίνει μια σαφή απάντηση, χωρίς να χρειάζεται να υποβαθμιστεί ούτε η απόφαση της πολιτικής ηγεσίας ούτε ο αγώνας εκείνων που πολέμησαν.
Το ξημέρωμα στην Κηφισιά και το τελεσίγραφο του Μουσολίνι
Λίγο πριν από τις 03:00 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα, Εμανουέλε Γκράτσι, έφτασε στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά. Εκεί επέδωσε το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης, απαιτώντας την ελεύθερη διέλευση ιταλικών στρατευμάτων από την Ελλάδα και την κατάληψη στρατηγικών σημείων της ελληνικής επικράτειας.
Οι απαιτήσεις της Ρώμης δεν αποτελούσαν μια συνηθισμένη διπλωματική διαφωνία. Η αποδοχή τους θα σήμαινε ότι η Ελλάδα θα επέτρεπε σε μια ξένη δύναμη να εισέλθει στο έδαφός της και να καταλάβει θέσεις στρατηγικής σημασίας, με βάση τις αποφάσεις της ίδιας της Ιταλίας.
Ο Μεταξάς απέρριψε το τελεσίγραφο. Η φράση που έχει συνδεθεί με τη συνάντηση, «Alors, c’est la guerre!», δηλαδή «Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο», αποτυπώνει το βάρος της στιγμής. Δεν επρόκειτο για μια αφηρημένη διακήρυξη, αλλά για την απάντηση του επικεφαλής της ελληνικής κυβέρνησης σε μια συγκεκριμένη απαίτηση που αμφισβητούσε την κυριαρχία της χώρας.
Το ίδιο πρωί συγκλήθηκε το Υπουργικό Συμβούλιο, δρομολογήθηκε η επιστράτευση και ξεκίνησε η οργανωμένη αντιμετώπιση της εισβολής. Ο Μεταξάς ανέλαβε την πολιτική ευθύνη μιας απόφασης που γνώριζε ότι θα οδηγούσε την Ελλάδα σε πόλεμο.
Αυτή είναι η αφετηρία του «ΟΧΙ». Δεν αποτελεί μεταγενέστερη επινόηση ούτε μια αφηρημένη συλλογική δήλωση χωρίς συγκεκριμένο ιστορικό πρόσωπο. Είναι η απόφαση του Έλληνα πρωθυπουργού να απορρίψει τις απαιτήσεις της Ιταλίας.
Το ημερολόγιο του Μεταξά και τα τεκμήρια της Ιστορίας
Ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια για την ημέρα εκείνη είναι η προσωπική καταγραφή του Ιωάννη Μεταξά στο ημερολόγιό του. Στις σημειώσεις της 28ης Οκτωβρίου καταγράφει την άφιξη του Γκράτσι, την αντίδρασή του, την επικοινωνία με τον βασιλιά και τον Βρετανό πρεσβευτή, τη σύγκληση του Υπουργικού Συμβουλίου και την έναρξη των μαχών στα σύνορα της Ηπείρου.
Η καταγραφή είναι αποκαλυπτική ως προς την αλληλουχία των γεγονότων. Ο Μεταξάς δεν περιγράφει μια απόφαση που έλαβε κάποιος άλλος στο όνομά του. Καταγράφει τις δικές του ενέργειες ως πρωθυπουργός, από τη στιγμή που πληροφορήθηκε τις ιταλικές απαιτήσεις μέχρι την κινητοποίηση της κρατικής μηχανής.
Εξίσου σημαντικό είναι το διπλωματικό υλικό που δημοσιεύθηκε στην ελληνική Λευκή Βίβλο του 1940, η οποία συγκέντρωσε έγγραφα σχετικά με την ιταλική επίθεση και τις ελληνοϊταλικές σχέσεις. Πρόκειται για πηγή που επιτρέπει την εξέταση των γεγονότων πέρα από τις μεταγενέστερες πολιτικές αντιπαραθέσεις.
Η ιστορική έρευνα δεν χρειάζεται να στηρίζεται σε συνθήματα όταν υπάρχουν έγγραφα, ημερολόγια και μαρτυρίες. Και τα τεκμήρια αυτά συνδέουν την απόρριψη του τελεσιγράφου με τον Ιωάννη Μεταξά.
Γιατί είναι ιστορικά ανακριβές να αφαιρείται το «ΟΧΙ» από τον Μεταξά
Η θέση ότι «το ΟΧΙ το είπε ο ελληνικός λαός και όχι ο Μεταξάς» χρησιμοποιείται συχνά ως πολιτικό επιχείρημα. Στην πραγματικότητα, συγχέει δύο διαφορετικά γεγονότα: την απόφαση που ελήφθη απέναντι στο ιταλικό τελεσίγραφο και την εθνική αντίσταση που ακολούθησε.
Ο Μεταξάς ήταν εκείνος που δέχθηκε τον Ιταλό πρεσβευτή, άκουσε τις απαιτήσεις της Ρώμης και τις απέρριψε. Αυτή η πράξη έχει συγκεκριμένο χρόνο, τόπο και πρωταγωνιστή. Ο ελληνικός λαός, από την πλευρά του, ανταποκρίθηκε στην επιστράτευση, στήριξε τον αγώνα και έγραψε τις επόμενες σελίδες του έπους του 1940.
Η διάκριση είναι απολύτως σαφής: άλλο η απόφαση της πολιτικής ηγεσίας και άλλο η συλλογική αντίσταση ενός έθνους. Το γεγονός ότι το «ΟΧΙ» εξελίχθηκε σε σύμβολο ολόκληρου του ελληνικού λαού δεν σημαίνει ότι μπορεί να διαγραφεί από την ιστορική του αφετηρία ο άνθρωπος που απέρριψε το τελεσίγραφο.
Επιπλέον, η ίδια η δημόσια επικοινωνία της εποχής επιβεβαιώνει αυτή τη σύνδεση. Στο διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό, ο Μεταξάς ανακοίνωσε την κατάσταση πολέμου και κάλεσε τους Έλληνες να αγωνιστούν για την ανεξαρτησία, την εδαφική ακεραιότητα και την τιμή της χώρας. Η πολιτική απόφαση μετατράπηκε έτσι σε εθνική κινητοποίηση.
Επομένως, η διατύπωση ότι «το ΟΧΙ το είπε ο λαός» είναι ιστορικά κατανοητή μόνο όταν χρησιμοποιείται συμβολικά, για να περιγράψει τη συλλογική στάση των Ελλήνων. Όταν επιστρατεύεται για να αρνηθεί ότι ο Μεταξάς απέρριψε το τελεσίγραφο, έρχεται σε αντίθεση με τα καταγεγραμμένα γεγονότα.
Η αναγνώριση του ρόλου του Μεταξά δεν αφαιρεί τίποτε από τη δόξα του στρατού και του λαού. Αντίθετα, αποδίδει σε κάθε πλευρά τη θέση που πραγματικά κατέχει στην Ιστορία.
Η πολεμική προετοιμασία που είχε προηγηθεί
Η συμβολή του Μεταξά δεν εξαντλείται στις ώρες της 28ης Οκτωβρίου. Κατά την περίοδο που προηγήθηκε, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια Ευρώπη που οδηγούνταν σε γενικευμένο πόλεμο, ενώ η Ιταλία ενίσχυε τη στρατιωτική της παρουσία στην Αλβανία, την οποία είχε καταλάβει το 1939.
Η ελληνική άμυνα απαιτούσε προετοιμασία, οργάνωση, οχυρωματικά έργα και ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεων. Η κυβέρνηση Μεταξά προχώρησε σε αμυντικές επενδύσεις και έργα που αποσκοπούσαν στην αντιμετώπιση μιας πιθανής επίθεσης. Η Γραμμή Μεταξά, το σύστημα οχυρώσεων στη Μακεδονία και τη Θράκη, αποτέλεσε το πιο χαρακτηριστικό έργο αυτής της προσπάθειας.
Η σημασία της προετοιμασίας δεν πρέπει να υποτιμάται. Η αντιμετώπιση μιας στρατιωτικής εισβολής δεν αρχίζει τη στιγμή που ακούγονται οι πρώτοι πυροβολισμοί. Προϋποθέτει σχεδιασμό, διαθέσιμες δυνάμεις, οργάνωση της επιστράτευσης και δυνατότητα υποστήριξης των στρατιωτών που καλούνται να πολεμήσουν.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, η αμυντική προπαρασκευή της περιόδου συνέβαλε στη δυνατότητα οργανωμένης αντίδρασης. Η Γραμμή Μεταξά αποδείχθηκε ιδιαίτερα σημαντική κατά τη γερμανική επίθεση του Απριλίου 1941, ενώ στο ελληνοϊταλικό μέτωπο καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν η στρατιωτική ηγεσία, η κινητοποίηση και η δράση των μονάδων στην Ήπειρο και την Πίνδο.
Η αναγνώριση της συμβολής του πρωθυπουργού στην προετοιμασία της χώρας είναι εύλογη. Το ίδιο εύλογο είναι να αναγνωρίζεται η δουλειά του στρατιωτικού επιτελείου και η αυταπάρνηση των ανθρώπων που κλήθηκαν να εφαρμόσουν τα σχέδια στην πράξη. Η ιστορική εικόνα γίνεται πληρέστερη όταν συνυπολογίζονται όλοι αυτοί οι παράγοντες.
Από την απόφαση στην ελληνική αντεπίθεση
Η ιταλική εισβολή δεν εξελίχθηκε όπως είχε υπολογίσει η Ρώμη. Οι ελληνικές δυνάμεις αντιστάθηκαν στις επιθέσεις, αξιοποίησαν το δύσβατο έδαφος και σταδιακά πέρασαν στην αντεπίθεση, προωθούμενες σε περιοχές της Αλβανίας που βρίσκονταν υπό ιταλικό έλεγχο.
Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα για τις στρατιωτικές επιδιώξεις του Μουσολίνι. Η Ελλάδα, που είχε κληθεί να δεχθεί ένα τελεσίγραφο υπό την απειλή μιας ισχυρότερης στρατιωτικής δύναμης, κατάφερε να ανατρέψει τις αρχικές προβλέψεις και να δημιουργήσει ένα νέο μέτωπο στον ευρωπαϊκό πόλεμο.
Η ελληνική επιτυχία στηρίχθηκε στην αντοχή των στρατιωτών, στην αποτελεσματικότητα της διοίκησης, στη γνώση του εδάφους και στην κινητοποίηση ολόκληρης της χώρας. Η απόφαση του Μεταξά αποτέλεσε το πολιτικό σημείο εκκίνησης αυτού του αγώνα, ενώ η εξέλιξη των επιχειρήσεων καθορίστηκε από πολλούς στρατιωτικούς και κοινωνικούς παράγοντες.
Αυτή η διάκριση δεν μειώνει τον πρωθυπουργό. Αντίθετα, αναδεικνύει τον συγκεκριμένο ρόλο του: ήταν εκείνος που δεν αποδέχθηκε την απαίτηση της Ιταλίας και επέλεξε την αντίσταση, ανοίγοντας τον δρόμο για τον αγώνα που ακολούθησε.
Η ιστορική σημασία της επιλογής του γίνεται ακόμη πιο εμφανής αν αναλογιστεί κανείς ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε να γνωρίζει εκ των προτέρων την έκβαση της σύγκρουσης. Η άρνηση δεν αποτελούσε εγγύηση νίκης. Αποτελούσε απόφαση υπεράσπισης της εθνικής κυριαρχίας παρά τον κίνδυνο που συνεπαγόταν.
Ο Ιωάννης Μεταξάς και η ιστορική παρακαταθήκη της 28ης Οκτωβρίου
Η 28η Οκτωβρίου δεν χρειάζεται να αποσυνδεθεί από τον Ιωάννη Μεταξά για να αναγνωριστεί ως ημέρα εθνικής ενότητας. Ούτε η συμβολή του πρωθυπουργού προϋποθέτει να αποδοθεί σε ένα πρόσωπο ολόκληρο το στρατιωτικό έπος του 1940.
Η ιστορική πραγματικότητα είναι συγκεκριμένη: ο Μεταξάς απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο, η Ελλάδα επιστρατεύθηκε και οι Έλληνες πολέμησαν με επιμονή και αυτοθυσία, ανατρέποντας τα σχέδια της ιταλικής επίθεσης. Η απόφαση, η προετοιμασία και ο αγώνας αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας ιστορικής διαδρομής.
Ο Μεταξάς δικαιούται να αναγνωρίζεται για την απόφαση που έλαβε σε εκείνη την κρίσιμη στιγμή. Η ελληνική Ιστορία δεν έχει ανάγκη από την αποσιώπηση του πρωταγωνιστή της 28ης Οκτωβρίου, αλλά από την ακριβή καταγραφή των γεγονότων και την απόδοση της ευθύνης εκεί όπου πραγματικά ανήκει.
Το «ΟΧΙ» έγινε σύμβολο ολόκληρου του ελληνικού λαού, επειδή η άρνηση της πολιτικής ηγεσίας ακολουθήθηκε από έναν πραγματικό εθνικό αγώνα. Όμως η ιστορική αφετηρία του παραμένει αδιαμφισβήτητη: το ξημέρωμα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιωάννης Μεταξάς απέρριψε το τελεσίγραφο της φασιστικής Ιταλίας.
Και αυτή η απόφαση αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας της Ελλάδας, ανεξάρτητα από τις πολιτικές αντιπαραθέσεις που εξακολουθούν να τη συνοδεύουν.
