Το φοιτητικό κίνημα τον Νοέμβριο του ’73 στο Πολυτεχνείο ύψωσε το ανάστημά του στην ένοπλη καταστολή της δικτατορίας για να έρθει η γενιά των… υπερασπιστών του να επιτρέψει τη βία και τους βανδαλισμούς.
Το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία», έμβλημα της αντιδικτατορικής αντίστασης, συνέδεσε τις κατά καιρούς κινητοποιήσεις με τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, τη δημόσια εκπαίδευση και την αποκατάσταση-αναβάθμιση της δημοκρατίας.
Η πύλη του Πολυτεχνείου, το γαρίφαλο και η 17η Νοέμβρη του 1973 έγιναν σύμβολα, μέχρι που στην ιστορική τους διαδρομή σκόνταψαν πάνω σε… στρατούς μισθοφόρων που έσπειραν βία και καταστροφή, εκμαυλίζοντας τα νοήματα των κοινωνικών αγώνων και τραυματίζοντας τις προσδοκίες και τα ιδανικά των παιδιών και των εφήβων. Το φοιτητικό κίνημα του Νοέμβρη του ’73 ύψωσε το ανάστημά του στην ένοπλη καταστολή του δικτατορικού καθεστώτος για να έρθει η γενιά των… υπερασπιστών του να επιτρέψει –και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και να ενθαρρύνει– τη βία και τους βανδαλισμούς. Να εργαλειοποιήσει τη φοιτητική εξέγερση και το πανεπιστημιακό άσυλο και να διαμορφώσει συνθήκες μπάχαλου, ανεξέλεγκτης κοινωνικής έκρηξης και χάους.
Η στρέβλωση της μνήμης
Οργανώσεις, φορείς και συνδικάτα κάθε 17 Νοέμβρη, στην επέτειο της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, αναμοχλεύουν την ιστορική μνήμη για να διακηρύξουν ότι τα αιτήματα του 1973 παραμένουν επίκαιρα μέσα από σύγχρονες διεκδικήσεις για το κόστος ζωής, τη χρηματοδότηση των δημόσιων πανεπιστημίων και την εργασιακή προοπτική των νέων. Πομπώδη συνθήματα και φλύαρα λογύδρια για τις κατακτήσεις της μεταπολίτευσης με σημείο αναφοράς την εξέγερση στο Πολυτεχνείο. Της μεταπολίτευσης όπου, μαζί με τη Δημοκρατία, το πολιτικό προσωπικό «φρόντιζε» και τα δηλητηριώδη ζιζάνια που ρουφούσαν την ακμάδα της – τη διαπλοκή, τη γενικευμένη διαφθορά, το ρουσφέτι, τον άρρωστο κρατισμό, την ανάπηρη Παιδεία, την τοξικότητα, την πόλωση, τον διχασμό. Της λαμπρής μεταπολίτευσης, στην οποία τα Μέσα Ενημέρωσης ξεστράτισαν από την αποστολή τους για να αποπροσανατολίζουν σκόπιμα την κοινή γνώμη και οι επαγγελματίες επαναστάτες έβαζαν φωτιές στους δρόμους, έσπερναν μολότοφ, βρόμιζαν τοίχους, πλατείες αλλά και τις ψυχές των εφήβων και τα όνειρα της νέας γενιάς. Κάθε κατάκτηση την περίοδο της μεταπολίτευσης, με ορόσημο την εξέγερση των φοιτητών, γινόταν ένας ακόμη κόκκος στάχτης στα έργα των μπαχαλάκηδων.
Κάπως έτσι, αυτή η χώρα έδιωξε τα παιδιά της. Γιατί έμαθε να μην ενοχλείται από το πρόσωπο του τέρατος. Και αλήθεια, πώς σε αυτά τα παιδιά να εξηγήσεις το πραγματικό νόημα και την αξία που έχει το γαρίφαλο στην πεσμένη πύλη του Πολυτεχνείου; Θα σε ρωτήσουν για τους κουκουλοφόρους που στην πορεία για την επέτειο της φοιτητικής εξέγερσης βανδαλίζουν, καίνε και πετροβολούν στους αθηναϊκούς δρόμους γύρω από το ιστορικό συγκρότημα της Πατησίων και στα Εξάρχεια. Αυτούς που ονοματίζουν τη βία «νέα εξέγερση» και προάγουν το μπάχαλο σε «νέο Πολυτεχνείο», με φόντο τη βουβή ματιά της χάλκινης κεφαλής του Σβορώνου που φιλοτέχνησε ο Μέμος Μακρής και τα λασπωμένα γαρίφαλα.
Από το 1973 στο 2026
Ανάμεσα στον Νοέμβρη του 1973 και τον Νοέμβρη του 2026 μπορείς να εντοπίσεις επιμέρους κοινωνικές και πολιτικές αντιστοιχίες. Ανάμεσα στους εκ του προχείρου στοχαστές είναι και οι… ανιστόρητοι που σκαρφίζονται νέα… αντιχουντικά συνθήματα, ενώ ταυτόχρονα σωπαίνουν μπροστά στο φαινόμενο των επεισοδίων και των καταστροφών. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, οι εκδηλώσεις μνήμης και τιμής για το Πολυτεχνείο διατήρησαν έντονο πολιτικό χαρακτήρα. Το 1980 σημειώθηκαν οι πρώτες εντάσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομικών δυνάμεων. Τα αιματηρά επεισόδια έριξαν βαριά τη σκιά τους στα νοήματα του Πολυτεχνείου.
Το 1981, με απόφαση της κυβέρνησης του Ανδρέα Παπανδρέου, η 17η Νοεμβρίου καθιερώθηκε επίσημα ως σχολική αργία και ημέρα μνήμης. Τη δεκαετία του 1980, μέχρι το 1995, το Πολυτεχνείο και η ευρύτερη περιοχή των Εξαρχείων έγιναν συχνά επίκεντρο σφοδρών συγκρούσεων, καταλήψεων και καταστροφών. Τον Νοέμβριο του 1995, σημειώθηκαν εκτεταμένες φθορές εντός του ιδρύματος, γεγονός που οδήγησε στην άρση του ασύλου και εκατοντάδες συλλήψεις. Ηταν ίσως η αρχή του τέλους για μία ακόμη στρέβλωση της μεταπολίτευσης, της σημασίας και της ερμηνείας του πανεπιστημιακού ασύλου, το οποίο υπήρξε εθιμικό κεκτημένο από τον 19ο αιώνα, αλλά απέκτησε ισχυρό συμβολισμό μετά τα γεγονότα της Νομικής και του Πολυτεχνείου το 1973.
Το άσυλο και ο μισός αιώνας
Το 1982 κατοχυρώνεται ρητά το ακαδημαϊκό άσυλο, ως προστασία της ελεύθερης διακίνησης ιδεών στα πανεπιστήμια και αποτροπής κρατικών παρεμβάσεων. Το 2007 περιορίζεται η ισχύς του στους χώρους εκπαίδευσης και έρευνας, ενώ προστίθεται εισαγγελικός λειτουργός στα όργανα λήψης αποφάσεων. Το 2011, με τον νόμο Διαμαντοπούλου καταργείται η ρητή διάταξη για το άσυλο. Το 2017 επανέρχεται, προβλέποντας απόφαση του Πρυτανικού Συμβουλίου για επέμβαση της Αστυνομίας και το 2019 καταργείται οριστικά.
Από το 1974, μετά τα γεγονότα στη Νομική και στο Πολυτεχνείο, έως σήμερα έχουν μεσολαβήσει 52 χρόνια. Ωρίμασε και ίσως… σάπισε η διαπάλη Αριστεράς - Δεξιάς, ήρθαν πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές κρίσεις, ενώ είχε ήδη μεταναστεύσει από το Παρίσι, τη Στοκχόλμη, τη Νέα Υόρκη και το Λονδίνο ο πνευματικός και πολιτικός κόσμος της χώρας για να εγκαθιδρύσει και να εδραιώσει τη Δημοκρατία. Νομιμοποιήθηκαν όλα τα πολιτικά κόμματα κι αφέθηκαν εκτός πλαισίου τα… άκρα να εκπαιδεύουν ζηλωτές του χάους, ενώ το θεσμικό πολιτικό σύστημα έκανε τις… δουλίτσες του, με τα ευρωπαϊκά πακέτα, τις αγορές του αιώνα και τις επιδοτήσεις. Τις δικές τους δουλίτσες έκαναν και οι μπαχαλάκηδες…
Οπως και να ’χει, ο Νοέμβρης του 1973 αποτελεί έναυσμα για τη μεγαλύτερη περίοδο πολιτικής σταθερότητας στη χώρα από συστάσεως ελληνικού κράτους. Μισός αιώνας Δημοκρατίας… Καλής ή κακής, αλλά Δημοκρατίας. Κι όλα ξεκίνησαν από τα φλογισμένα μάτια των φοιτητών εκεί, στο Πολυτεχνείο.