Πενήντα τρία χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου, η 17η Νοεμβρίου παραμένει ένα από τα ισχυρότερα σύμβολα αντίστασης στην καταπίεση. Μια επέτειος που μας υπενθυμίζει ότι η ελευθερία και η Δημοκρατία δεν είναι αυτονόητες κατακτήσεις.

Από τη δικτατορία στην αποκατάσταση της Δημοκρατίας

Λίγο πριν από τις 3 τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973, ένα άρμα μάχης γκρεμίζει την κεντρική πύλη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Η στρατιωτική δικτατορία επιχειρεί να καταστείλει την εξέγερση των φοιτητών, που είχε ξεκινήσει στις 14 Νοεμβρίου και είχε εξελιχθεί σε μαζική κινητοποίηση κατά του καθεστώτος.

Από τον αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθμό ακούγεται το ιστορικό «Εδώ Πολυτεχνείο», ενώ το σύνθημα «Ψωμί–Παιδεία–Ελευθερία» γίνεται σύμβολο αντίστασης. Η αστυνομία πυροβολεί, ο στρατός επεμβαίνει και η καρδιά της Αθήνας μετατρέπεται σε πεδίο μάχης. Η αιματηρή καταστολή αφήνει πίσω της νεκρούς, εκατοντάδες τραυματίες, ενώ πραγματοποιούνται και μαζικές συλλήψεις.

Από τις 21 Απριλίου 1967, η Ελλάδα ζει υπό ένα αυταρχικό καθεστώς, με φυλακίσεις, εξορίες, βασανιστήρια, πολιτικές διώξεις και λογοκρισία. Η αντίσταση ενισχύεται σταδιακά, ιδιαίτερα στους φοιτητικούς κύκλους, με χαρακτηριστικές τις καταλήψεις της Νομικής Σχολής το 1973 και το αντιδικτατορικό Κίνημα του Ναυτικού.

Παράλληλα, η διεθνής θέση της χώρας είναι ιδιαίτερα δύσκολη. Το 1969, η Ελλάδα ανακοινώνει την αποχώρησή της από το Συμβούλιο της Ευρώπης, υπό την πίεση των καταγγελιών για σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Το διεθνές περιβάλλον είναι επίσης ταραγμένο. Η εκρηκτική χρονιά του 1968 έχει αφήσει το αποτύπωμά της παγκοσμίως: ο Μάης του ’68 στο Παρίσι, η Άνοιξη της Πράγας στην Τσεχοσλοβακία, οι φοιτητικές κινητοποιήσεις στην Ιαπωνία, ο αγώνας κατά των φυλετικών διακρίσεων στις ΗΠΑ, η δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και οι διαδηλώσεις κατά του πολέμου στο Βιετνάμ. Μια ολόκληρη γενιά αμφισβητεί την εξουσία και διεκδικεί περισσότερες ελευθερίες.

Τον Οκτώβριο του 1973, ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ, μεταξύ του Ισραήλ και της αραβικής συμμαχίας υπό την Αίγυπτο και τη Συρία, δοκιμάζει τις ελληνοαμερικανικές σχέσεις. Το καθεστώς Παπαδόπουλου επιδιώκει να διατηρήσει τις σχέσεις του με τον αραβικό κόσμο, αποφεύγοντας να εμπλακεί ανοιχτά στον αμερικανικό ανεφοδιασμό του Ισραήλ. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, συνεχίζει να παρέχει στρατιωτικές διευκολύνσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες, κυρίως στη Σούδα.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν οδηγεί αμέσως στην πτώση της δικτατορίας. Στις 25 Νοεμβρίου, ο Δημήτριος Ιωαννίδης ανατρέπει τον Γεώργιο Παπαδόπουλο, επιβάλλοντας ένα ακόμη σκληρότερο καθεστώς.

Η χαριστική βολή έρχεται τον Ιούλιο του 1974, με το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Στις 24 Ιουλίου, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής επιστρέφει από το Παρίσι και η Δημοκρατία αποκαθίσταται.

Ακολουθεί η Μεταπολίτευση και η ευρωπαϊκή πορεία της Ελλάδας, με την ένταξη στην ΕΟΚ το 1981.

Μια παρακαταθήκη χωρίς κομματικούς ιδιοκτήτες

Το Πολυτεχνείο παραμένει σύμβολο αντίστασης στη δικτατορία. Η επέτειός του, όμως, εξακολουθεί να αποτελεί πεδίο πολιτικής εκμετάλλευσης.

Το ΚΚΕ και οργανώσεις της ριζοσπαστικής Αριστεράς έχουν συνδέσει διαχρονικά την επέτειο με τη δική τους πολιτική ατζέντα. Η συμμετοχή ανθρώπων διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων στον αντιδικτατορικό αγώνα είναι ιστορικό γεγονός. Κανένα κόμμα, όμως, δεν μπορεί να διεκδικεί την αποκλειστικότητα στη μνήμη του Πολυτεχνείου. Ούτε να εμφανίζεται ως ο μοναδικός εκφραστής των αγώνων για τη Δημοκρατία.

Τα τελευταία χρόνια, η παρουσία φιλοπαλαιστινιακών συνθημάτων και σημαιών στις εκδηλώσεις για το Πολυτεχνείο προκαλεί ερωτήματα. Λες και δεν υπάρχουν άλλοι λαοί που υποφέρουν. Λες και δεν υπάρχουν άλλοι πόλεμοι. Γιατί, για παράδειγμα, δεν βλέπουμε την ίδια προβολή της Ουκρανίας, ενός λαού που επίσης δοκιμάζεται από τον πόλεμο; Eπιλεκτική λοιπόν ευαισθησία.

Η επέτειος του Πολυτεχνείου έχει τη δική της ιστορία και σημασία. Όταν η ιστορική μνήμη περνά σε δεύτερη μοίρα μπροστά στις σημερινές πολιτικές επιδιώξεις, τίθεται αναπόφευκτα ζήτημα εργαλειοποίησης.

Υπάρχει και κάτι ακόμη. Η κατάσταση στην οποία βρίσκονται κατά περιόδους το ιστορικό κτίριο και ο περιβάλλων χώρος, με γκράφιτι, απορρίμματα και φθορές, προκαλεί απογοήτευση. Κάθε χρόνο περισσεύουν τα συνθήματα και οι βαρύγδουπες δηλώσεις περί ιστορικής μνήμης. Ο σεβασμός, όμως, στην Ιστορία φαίνεται και στην πράξη. Και η προστασία του χώρου είναι ευθύνη όλων.

Το Πολυτεχνείο δεν είναι κομματικό κτήμα. Δεν ανήκει στο ΚΚΕ, ούτε σε κάποια οργάνωση της Αριστεράς. Όπως δεν ανήκει στη Δεξιά ή στο Κέντρο. Ανήκει σε όλους τους Έλληνες που πιστεύουν στη Δημοκρατία.

Η 17η Νοεμβρίου πρέπει να είναι ημέρα ιστορικής μνήμης. Όχι μια ακόμη ευκαιρία για κομματική προβολή. Η Ιστορία δεν ξαναγράφεται κάθε χρόνο για να εξυπηρετεί τις πολιτικές ανάγκες της εκάστοτε συγκυρίας.

Κανείς δεν έχει το μονοπώλιο της Δημοκρατίας. Και κανείς δεν χρειάζεται την άδεια κανενός κόμματος για να τιμήσει το Πολυτεχνείο.