Ελλάδα, Γερμανία, Αυστρία, Δανία και Ολλανδία αναμένεται να ανακοινώσουν στη Βιέννη σχέδιο μεταφοράς απορριφθέντων αιτούντων άσυλο σε κέντρο επιστροφής στη Ρουάντα.
Στη δημιουργία του πρώτου κοινού κέντρου επιστροφής μεταναστών εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, στη Ρουάντα, προσανατολίζονται πέντε ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, στο πλαίσιο της προσπάθειας επιτάχυνσης των απελάσεων και περιορισμού της παράτυπης μετανάστευσης.
Σύμφωνα με το Reuters, που επικαλείται δύο πηγές με γνώση των σχετικών σχεδιασμών, η Γερμανία, η Αυστρία, η Ελλάδα, η Δανία και η Ολλανδία αναμένεται να ανακοινώσουν σήμερα, Δευτέρα 16 Νοεμβρίου, στη Βιέννη, το σχέδιο μεταφοράς στη Ρουάντα προσώπων των οποίων τα αιτήματα ασύλου έχουν απορριφθεί και έχουν εξαντληθεί οι νόμιμες δυνατότητες παραμονής τους στην ΕΕ.
Οι πέντε χώρες είχαν γνωστοποιήσει από τον Σεπτέμβριο ότι εργάζονταν για την επίτευξη συμφωνίας με τρίτη χώρα, η οποία θα μπορούσε να φιλοξενήσει τα λεγόμενα «κέντρα επιστροφής».
Τι προβλέπει το σχέδιο και πότε μπορεί να εφαρμοστεί
Η πρωτοβουλία συνδέεται με τον νέο ευρωπαϊκό Κανονισμό για τις Επιστροφές, ο οποίος επιδιώκει να επιταχύνει τις διαδικασίες απομάκρυνσης υπηκόων τρίτων χωρών που δεν διαθέτουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ.
Το νέο πλαίσιο επιτρέπει στα κράτη-μέλη να συνάπτουν συμφωνίες με χώρες εκτός Ένωσης για τη δημιουργία κέντρων επιστροφής, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται οι κανόνες του διεθνούς δικαίου και οι εγγυήσεις προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Σύμφωνα με πληροφορίες του Euronews, η πρώτη εγκατάσταση εξετάζεται ως πιλοτικό πρόγραμμα, το οποίο θα μπορούσε να υποδεχθεί μερικές εκατοντάδες ανθρώπους από την άνοιξη ή το καλοκαίρι του 2027.
Οι ίδιες πληροφορίες αναφέρουν ότι προβλέπονται ανοικτές εγκαταστάσεις διαμονής, με δυνατότητα μετακίνησης εντός της Ρουάντας και προοπτική ένταξης των φιλοξενουμένων στην τοπική κοινωνία και αγορά εργασίας. Ωστόσο, παραμένουν ανοιχτά ζητήματα σχετικά με τη διάρκεια παραμονής, το κόστος και την τελική τύχη όσων δεν μπορέσουν να επιστρέψουν στις χώρες καταγωγής τους.
Η χρηματοδότηση των μεταφορών και της διαμονής αναμένεται να βαρύνει τις πέντε ευρωπαϊκές χώρες, χωρίς να έχει αποσαφηνιστεί το συνολικό οικονομικό ύψος του προγράμματος ή τα ανταλλάγματα που ενδέχεται να λάβει η κυβέρνηση της Ρουάντας.
Πώς διαφέρει από το βρετανικό σχέδιο
Η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία παρουσιάζει ουσιώδεις διαφορές από το εγκαταλειφθέν σχέδιο της Βρετανίας για την αποστολή αιτούντων άσυλο στη Ρουάντα.
Το βρετανικό πρόγραμμα προέβλεπε τη μεταφορά ανθρώπων των οποίων οι αιτήσεις ασύλου δεν είχαν ακόμη εξεταστεί οριστικά. Αντίθετα, το νέο ευρωπαϊκό σχέδιο αφορά αποκλειστικά πρόσωπα που έχουν εξαντλήσει τις προβλεπόμενες νομικές διαδικασίες και δεν διαθέτουν πλέον δικαίωμα παραμονής στην Ένωση.
Το Ανώτατο Δικαστήριο του Ηνωμένου Βασιλείου είχε κρίνει το βρετανικό σχέδιο παράνομο το 2023, με αποτέλεσμα να εγκαταλειφθεί στη συνέχεια. Μετά την ακύρωσή του, η Ρουάντα διεκδίκησε αποζημίωση ύψους 50 εκατομμυρίων λιρών.
Οι κυβερνήσεις που συμμετέχουν στη νέα πρωτοβουλία υποστηρίζουν ότι οι μεταφορές θα πραγματοποιούνται με πλήρη σεβασμό στο ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο. Ο νέος κανονισμός, άλλωστε, προβλέπει ότι τέτοιες συμφωνίες επιτρέπονται μόνο με χώρες που σέβονται τα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την αρχή της μη επαναπροώθησης, ενώ εξαιρεί τους ασυνόδευτους ανηλίκους.
Η αποτροπή της παράτυπης μετανάστευσης και οι αντιδράσεις
Η δημιουργία κέντρων επιστροφής αποτελεί μέρος της ευρύτερης ευρωπαϊκής προσπάθειας ενίσχυσης των απελάσεων, σε μια περίοδο κατά την οποία οι μεταναστευτικές πολιτικές βρίσκονται στο επίκεντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης.
Με εκλογικές αναμετρήσεις να πλησιάζουν σε αρκετές χώρες της ΕΕ και το αντιμεταναστευτικό κλίμα να επηρεάζει την πολιτική συζήτηση, οι κυβερνήσεις δέχονται πιέσεις να παρουσιάσουν αποτελεσματικότερα μέτρα ελέγχου των μεταναστευτικών ροών.
Οι υποστηρικτές της πρωτοβουλίας επισημαίνουν ότι βασικός στόχος είναι η αποτροπή της παράτυπης μετανάστευσης, περισσότερο από την πραγματοποίηση μαζικών απελάσεων.
Κατά την επιχειρηματολογία τους, η πιθανότητα μεταφοράς σε τρίτη χώρα μετά την απόρριψη ενός αιτήματος ασύλου θα μπορούσε να αποθαρρύνει ανθρώπους από το να καταβάλουν χιλιάδες ευρώ σε διακινητές για ένα επικίνδυνο ταξίδι προς την Ευρώπη.
Αντίθετα, επικριτές της πολιτικής υπογραμμίζουν ότι τα διαθέσιμα στοιχεία για τη μακροπρόθεσμη αποτρεπτική αποτελεσματικότητα τέτοιων μέτρων είναι περιορισμένα. Επισημαίνουν επίσης ότι η αυστηροποίηση των ελέγχων ενδέχεται να μεταβάλει τις διαδρομές της παράτυπης μετανάστευσης ή να αυξήσει το κόστος που επιβάλλουν τα κυκλώματα διακίνησης.
Οργανώσεις υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εκφράζουν επιπλέον ανησυχίες για την προστασία ανθρώπων που μεταφέρονται σε χώρες με τις οποίες δεν έχουν προηγούμενους δεσμούς, καθώς και για τη δυνατότητα αποτελεσματικού δικαστικού ελέγχου των αποφάσεων.
Το Συμβούλιο της Ευρώπης είχε προειδοποιήσει τον Ιούλιο ότι τα κέντρα επιστροφής ενέχουν «σημαντικούς κινδύνους για τα ανθρώπινα δικαιώματα».
Γιατί επιλέγεται η Ρουάντα
Η Ρουάντα έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε πιθανό εταίρο δυτικών κυβερνήσεων που επιδιώκουν τη μεταφορά μεταναστών εκτός της επικράτειάς τους.
Ο πρόεδρος της χώρας, Πολ Καγκάμε, έχει δεχθεί επαίνους για τον ρόλο του στον τερματισμό της γενοκτονίας του 1994, καθώς και για την ανοικοδόμηση της χώρας και την προσέλκυση επενδύσεων και αναπτυξιακής βοήθειας.
Παράλληλα, η κυβέρνησή του αντιμετωπίζει σοβαρές επικρίσεις για τον περιορισμό των πολιτικών ελευθεριών, την καταστολή της αντιπολίτευσης και τους περιορισμούς στην ελευθερία της έκφρασης.
Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διεθνείς παρατηρητές την κατηγορούν επίσης ότι υποστηρίζει την ένοπλη οργάνωση M23 στη γειτονική Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, στην οποία αποδίδονται δολοφονίες, βιασμοί και άλλες σοβαρές παραβιάσεις. Η κυβέρνηση της Ρουάντας αρνείται ότι παρέχει υποστήριξη στην οργάνωση.
Η χώρα έχει ήδη συνάψει συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες, βάσει της οποίας προβλέπεται η υποδοχή έως και 250 μεταναστών που απελαύνονται από αμερικανικό έδαφος. Οι σχετικές μεταφορές άρχισαν το 2025.
Οι εγκαταστάσεις στο Κιγκάλι και το επόμενο βήμα
Τον περασμένο Σεπτέμβριο, δύο ευρωβουλευτές επισκέφθηκαν το Κιγκάλι, πρωτεύουσα της Ρουάντας, όπου ξεναγήθηκαν σε εγκαταστάσεις που είχαν προβλεφθεί για το προηγούμενο βρετανικό πρόγραμμα.
Μεταξύ των χώρων που παρουσιάστηκαν περιλαμβανόταν και ξενοδοχείο, το οποίο θα μπορούσε ενδεχομένως να αξιοποιηθεί για τη φιλοξενία μεταναστών από κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η σημερινή παρουσίαση του σχεδίου στη Βιέννη αναμένεται να αποσαφηνίσει το πλαίσιο συνεργασίας των πέντε χωρών με τη Ρουάντα, καθώς και τα επόμενα βήματα για τη δημιουργία του πρώτου κοινού κέντρου επιστροφής εκτός ΕΕ.
Η οριστικοποίηση των συμφωνιών, οι εγγυήσεις προστασίας των μεταφερομένων και η πρακτική εφαρμογή του προγράμματος παραμένουν κρίσιμα ζητήματα για την υλοποίηση της πρωτοβουλίας.