Κάποτε, ένας Αθηναίος σκύβει στον δρόμο και ανασύρει από το χώμα ένα πουγκί. Το ζυγιάζει στη χούφτα του και βαριαναστενάζει: «Θησαυρό όμως δεν βρήκα ποτέ μου».
Σε μια άλλη περίσταση, κερδίζει μια δίκη παμψηφεί και, εξερχόμενος από το δικαστήριο ψέγει τον λογογράφο του για τα επιχειρήματα που παρέλειψε να συμπεριλάβει στην υπεράσπισή του. Ο Θεόφραστος, που τον απαθανάτισε στους Χαρακτήρες, όρισε τη μεμψιμοιρία ως την ακατάσχετη ροπή προς τη μομφή, πέρα από κάθε εύλογο μέτρο, για όσα μας έχουν δοθεί. Ποιος δεν τον έχει ανταμώσει; Είναι εκείνος που ακόμη και όταν κερδίζει, θεωρεί ότι αδικήθηκε· που ακόμη και μπροστά στο όφελος βρίσκει αφορμή να παραπονεθεί και να ζητήσει τα ρέστα.
Είκοσι τρεις αιώνες αργότερα, ο χαρακτήρας που φιλοτέχνησε ο μέτοικος από την Ερεσό πολιτογραφήθηκε στη δημόσια σφαίρα και απέκτησε ηθικό κύρος. Η κατήφεια περνά πια για ευαισθησία και η αναγνώριση ενός κέρδους ως ομολογία συνενοχής.
Η Μαρία Ευθυμίου το διατύπωσε χωρίς περιστροφές: «Όσο πιο μίζερος, γκρινιάρης και μεμψίμοιρος είσαι, τόσο πιο προοδευτικός θεωρείσαι. Τέτοιες ταμπέλες βάζουμε. Αντίθετα, όσο πιο αισιόδοξος είσαι, τόσο πιο συντηρητικός καταγράφεσαι». Οι αντιρρήσεις δεν άργησαν να ξεσπάσουν, κι η καθεμιά τους, επιβεβαιώνει ακριβώς εκείνο που βάλθηκε να αντικρούσει.
Η πρώτη αντίρρηση δεν μπήκε καν στον κόπο να εξετάσει τι ειπώθηκε· προτίμησε να ελέγξει ποιος το αναμετέδωσε. Η φράση είχε αναπαραχθεί ως λεζάντα σε κομματικές σελίδες, άρα, κατά το συλλογιστικό αυτό σχήμα, ήταν εξ ορισμού ύποπτη. Ο Thomas à Kempis είχε δώσει την απάντηση αιώνες νωρίτερα: «Μη ρωτάς ποιος το είπε· πρόσεξε τι λέγεται». Η εξουσία μπορεί, ασφαλώς, να κόβει και κίβδηλα νομίσματα αισιοδοξίας· το κίβδηλο νόμισμα, ωστόσο, δεν καθιστά κίβδηλο τον χρυσό. Μας υποχρεώνει μόνο να τον δοκιμάζουμε στη λυδία λίθο. Ομολογώ, πάντως, ότι κάτι άλλο μου προκάλεσε μεγαλύτερη θυμηδία: στην προσπάθειά τους να απαξιώσουν μια αισιόδοξη διαπίστωση επειδή υιοθετήθηκε από το αντίπαλο στρατόπεδο, οι επικριτές αναπαρήγαγαν, κατά γράμμα, την ίδια τη διάγνωση. Σπάνια ο κατήγορος προσέρχεται τόσο πρόθυμα ως μάρτυρας υπεράσπισης.
Η δεύτερη αντίρρηση προτίμησε τα τεχνάσματα του ταχυδακτυλουργού. Όπου ειπώθηκε «μίζερος», εκείνη διάβασε «όποιος αγωνίζεται για δικαιοσύνη»· όπου «γκρινιάρης», «όποιος καταγγέλλει τη φτώχεια»· όπου «μεμψίμοιρος», «όποιος απαιτεί δημόσια νοσοκομεία και σχολεία». Μόνο που η επίμαχη διατύπωση δεν απέρριπτε κανένα αίτημα. Μάλλον σκιαγραφούσε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό ήθος.
Το παράδειγμα που επικαλέστηκε, μάλιστα, η ίδια η Μαρία Ευθυμίου, αφορούσε ακριβώς τα σχολεία: όποιος επισημαίνει ότι δεν επαρκούν, αναγνωρίζει συγχρόνως ότι φέτος χτίστηκαν τρία στον τόπο του του και πως μένει να διεκδικηθούν άλλα δύο, κινδυνεύει να καταχωρισθεί αυτομάτως στο συντηρητικό στρατόπεδο. Κι όμως, ο αισιόδοξος αυτός δεν επαναπαύεται ούτε επιδίδεται σε αυτάρεσκους πανηγυρισμούς· διεκδικεί περισσότερα, έχοντας πρώτα αναγνωρίσει όσα έχουν ήδη επιτευχθεί. Η αισιοδοξία του απλώς απαλλάσσει την απαίτηση από τη μνησικακία.
Η ίδια η ετυμολογία της λέξης, άλλωστε, διασώζει ό,τι συχνά λησμονούν οι χρήστες της. Μεμψίμοιρος είναι εκείνος που μέμφεται τη μοίρα του, που αναγορεύει την αδικία σε πεπρωμένο και αναλίσκεται στον θρήνο, αντί να την αντιμετωπίζει ως εκκρεμή υπόθεση, επιδεκτική διεκδίκησης και ανατροπής.
Εκείνος που παρουσιάζει τον μεμψίμοιρο ως αγωνιστή, και όχι η ιστορικός, είναι που αδικεί τον δεύτερο.
Η τρίτη αντίρρηση κατασκεύασε ένα ψευδές δίλημμα: ή θρηνείς ή χασκογελάς. Η παράδοση ήθελε τον Ηράκλειτο να κλαίει και τον Δημόκριτο να γελά. Το γέλιο εκείνο όμως δεν χλεύαζε τις συμφορές των ανθρώπων αλλά τις αφροσύνες τους, και πίσω του στεκόταν μια ολόκληρη ηθική στάση, που είχε μάλιστα το δικό της όνομα: ευθυμία. Ο Σενέκας απέδωσε την έννοια με τον λατινικό όρο tranquillitas, δηλώνοντας την ατάραχη ευστάθεια της ψυχής. Και στο ίδιο το De tranquillitate animi ο Ρωμαίος στωικός καταλήγει πως προτιμότερο είναι να μην ξεσπάμε ούτε σε γέλια ούτε σε δάκρυα· γιατί το να βασανίζεσαι για τα δεινά των άλλων είναι αιώνια δυστυχία, και το να ευφραίνεσαι μ’ αυτά, ηδονή απάνθρωπη.
Ανάμεσα στον θρήνο και τον σαρκασμό, λοιπόν, ανοίγεται ένας τρίτος δρόμος: η νηφαλιότητα που εκτιμά όσα υπάρχουν, και διεκδικεί ό,τι εκκρεμεί.
Η τέταρτη αντίρρηση επιστράτευσε τη γενεαλογία: η Αριστερά, υποστήριξε, δεν γεννήθηκε από τη μιζέρια, αλλά από την άρνηση να αποδεχθεί την αδικία ως φυσική τάξη των πραγμάτων. Σύμφωνοι· κανείς, ωστόσο, δεν αμφισβήτησε το πιστοποιητικό γεννήσεώς της. Η ιστορικός είπε «Τέτοιες ταμπέλες βάζουμε», και είναι ενδεικτικό ότι ακριβώς αυτή η αποστροφή παραλείφθηκε όταν η δήλωσή της αναπαράχθηκε αποσπασματικά, προκειμένου να αντικρουστεί.
Η ίδια η ιστορική γενεαλογία, άλλωστε, συνηγορεί υπέρ της Μαρίας Ευθυμίου: στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο, ο Μαρξ και ο Ένγκελς πλέκουν το εγκώμιο της αστικής τάξης, αναγνωρίζοντάς της ότι επιτέλεσε θαύματα πολύ ανώτερα από τις αιγυπτιακές πυραμίδες, τα ρωμαϊκά υδραγωγεία και τους γοτθικούς καθεδρικούς ναούς. Το παράδοξο είναι ότι αρκετοί από τους ιδεολογικούς επιγόνους τους έφτασαν να αντιμετωπίζουν με καχυποψία την ίδια την πρόοδο.
Η πέμπτη αντίρρηση διατράνωσε τη μεγαλειώδη αισιοδοξία της, η οποία, όπως υποστήριξε, είχε επιβιώσει από ήττες, διαψεύσεις, προδοσίες και αλλεπάλληλα ραπίσματα της Ιστορίας. Η αισιοδοξία, ωστόσο, δεν αποδεικνύεται με ένορκη βεβαίωση· και το λεξιλόγιο που επιστρατεύθηκε ήταν, παραδόξως, εκείνο του μαρτυρίου. Μια αισιοδοξία που αφηγείται τον εαυτό της ως μαρτυρολόγιο δεν είναι παρά μια ελεγεία ενδεδυμένη τη χλαμύδα της ελπίδας.
Όταν η Ιστορία διαψεύδει, ο νους που εξακολουθεί να ελπίζει αναθεωρεί· ο μεμψίμοιρος, αντιθέτως, καρφιτσώνει τη διάψευση στο πέτο του σαν παράσημο. Ο Αντόνιο Γκράμσι, που είχε κάθε λόγο να απελπιστεί, έγραφε, μέσα από το κελί του, για την απαισιοδοξία της διάνοιας και την αισιοδοξία της βούλησης, μια φράση δανεισμένη από τον Romain Rolland.
Το φαινόμενο που περιέγραψε η ιστορικός αρχίζει ακριβώς εκεί όπου η απαισιοδοξία παύει να αποτελεί μέθοδο κριτικής σκέψης και γίνεται στολή παρελάσεως.
Η έκτη αντίρρηση είναι ίσως η πλέον αποκαλυπτική. Η αισιοδοξία αυτή, υποστηρίζει, δεν πήγασε από εθελοτυφλία, αλλά από τη συνειδητή απόφαση να μην υποταχθεί κανείς στην πραγματικότητα. Ας σταθούμε, όμως, σε αυτό το ολίσθημα. Λίγο νωρίτερα, η άρνηση στρεφόταν κατά της αδικίας· τώρα στρέφεται κατά της ίδιας της πραγματικότητας.
Το πρώτο συνιστά ηθική στάση· το δεύτερο, παιδαριώδη αλαζονεία. Κανένα δικαστήριο δεν δικαιούται να αποφασίσει ότι δεν θα υποταχθεί στα πραγματικά περιστατικά· αν τα παραγνωρίσει, τότε, η απόφασή του αναιρείται. Το ποιος, άλλωστε, φορά τις παρωπίδες το είχε επισημάνει ήδη από το 1828 ο John Stuart Mill: «Θαυμάζεται από πολλούς ως σοφός όχι εκείνος που ελπίζει όταν οι άλλοι απελπίζονται, αλλά εκείνος που απελπίζεται όταν οι άλλοι ελπίζουν· και η σοφία θεωρείται ότι έγκειται όχι στο να βλέπεις μακρύτερα από τους άλλους, αλλά στο να μη βλέπεις τόσο μακριά».
Αναγνωσμένη καλόπιστα, η φράση της ιστορικού δεν αντιστρατεύεται την υπόθεση της δικαιοσύνης. Οι μεγάλες διεκδικήσεις δεν ευοδώθηκαν με θρήνους και οδυρμούς. Τις κέρδισαν όσοι έδειχναν τα τρία σχολεία και απαιτούσαν την κατασκευή άλλων δύο· όχι όσοι ανασήκωναν το πουγκί και πενθούσαν τον θησαυρό που δεν βρήκαν. Ο Δημόκριτος το ονόμασε ευθυμία. Δεν είναι διόλου κακό όνομα για μια αρετή. Ούτε, όπως φαίνεται, για μια ιστορικό με το επώνυμο Ευθυμίου...
Η έκτη αντίρρηση είναι η πιο αποκαλυπτική: αυτή η αισιοδοξία δεν γεννήθηκε, λέει, από παρωπίδες, αλλά από την απόφαση να μην υποταχθεί στην πραγματικότητα. Ας προσέξουμε το ολίσθημα. Λίγο πριν, η άρνηση αφορούσε την αδικία· τώρα αφορά την πραγματικότητα. Το πρώτο είναι αρετή, το δεύτερο πείσμα. Κανένα δικαστήριο δεν αποφασίζει να μην υποταχθεί στα πραγματικά περιστατικά· η απόφαση που τα αγνοεί αναιρείται. Τις παρωπίδες, άλλωστε, τις είχε εντοπίσει ήδη το 1828 ο John Stuart Mill: «Θαυμάζεται από πολλούς ως σοφός όχι εκείνος που ελπίζει όταν οι άλλοι απελπίζονται, αλλά εκείνος που απελπίζεται όταν οι άλλοι ελπίζουν· και η σοφία θεωρείται ότι βρίσκεται όχι στο να βλέπεις μακρύτερα από τους άλλους, αλλά στο να μη βλέπεις τόσο μακριά».
Διαβασμένη χωρίς προκατάληψη, η φράση της ιστορικού δεν προσβάλλει την υπόθεση της δικαιοσύνης· την υπηρετεί. Οι μεγάλες διεκδικήσεις δεν κερδήθηκαν ποτέ από θρηνωδούς. Τις κέρδισαν όσοι έδειχναν τα τρία σχολεία κι απαιτούσαν τα δύο, όχι όσοι σήκωναν το πουγκί και πενθούσαν τον θησαυρό. Ο Δημόκριτος το ονόμασε ευθυμία. Δεν είναι κακό όνομα για μια αρετή. Ούτε, απ’ ό,τι φαίνεται, για μια ιστορικό.
