Η γεωγραφία δεν αλλάζει με πολιτικές αποφάσεις. Και το Διεθνές Δίκαιο δεν μπορεί να εφαρμόζεται επιλεκτικά, ανάλογα με τις γεωπολιτικές επιδιώξεις του εκάστοτε κράτους. Αυτή είναι η ουσία της συζήτησης που επανέρχεται στο προσκήνιο μετά την πρόσφατη απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης να εγκρίνει το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019.
Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί μια απλή διπλωματική εκκρεμότητα μεταξύ κρατών της Μεσογείου. Εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Άγκυρας να εδραιώσει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο, επιδιώκοντας να δημιουργήσει πολιτικά δεδομένα που δεν βρίσκουν έρεισμα στους κανόνες του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας.
Το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν είναι μια συνηθισμένη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης. Αποτυπώνει μια προσέγγιση που παραγνωρίζει τη γεωγραφική πραγματικότητα και τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών. Στην πράξη, επιχειρεί να χαράξει θαλάσσιες ζώνες μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης, παρακάμπτοντας την ύπαρξη ελληνικών νησιών, με κυριότερο παράδειγμα την Κρήτη.
Και εδώ ανακύπτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορεί η πολιτική βούληση δύο κρατών να παραμερίσει τα δικαιώματα ενός τρίτου;
Η απάντηση του Διεθνούς Δικαίου είναι σαφής. Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει καταρχήν στα νησιά δικαιώματα σε υφαλοκρηπίδα και Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, υπό τις ειδικότερες προϋποθέσεις του άρθρου 121. Παράλληλα, μια διμερής συμφωνία δεν μπορεί να δημιουργεί δικαιώματα ή υποχρεώσεις για τρίτα κράτη χωρίς τη συναίνεσή τους.
Η Τουρκία προβάλλει τη δική της ερμηνεία περί δίκαιης οριοθέτησης, την οποία επικαλείται για να υπερασπιστεί το μνημόνιο. Η επίκληση, όμως, της ευθυδικίας δεν προσφέρει απεριόριστη διακριτική ευχέρεια για τον παραμερισμό των δικαιωμάτων άλλων παράκτιων κρατών.
Το ζήτημα δεν είναι μόνο νομικό. Είναι βαθιά πολιτικό. Γιατί στην Ανατολική Μεσόγειο δεν διακυβεύεται απλώς η χάραξη ορισμένων γραμμών σε έναν χάρτη. Διακυβεύεται το εάν οι διεθνείς σχέσεις θα εξακολουθήσουν να διέπονται από κοινούς κανόνες ή εάν θα επικρατήσει μια λογική επιβολής τετελεσμένων.
Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να αντιμετωπίζει αυτή την εξέλιξη με αποφασιστικότητα, ψυχραιμία και στρατηγική συνέπεια. Η υπεράσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων δεν αποτελεί επιλογή συγκυριακής πολιτικής σκοπιμότητας, αλλά διαρκή εθνική προτεραιότητα.
Σε αυτή την κατεύθυνση, η χώρα μας έχει αποδείξει ότι μπορεί να προχωρά πέρα από τις διπλωματικές διακηρύξεις. Οι συμφωνίες οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την Ιταλία και την Αίγυπτο το 2020 αποτέλεσαν συγκεκριμένες κινήσεις άσκησης εξωτερικής πολιτικής στη βάση του Διεθνούς Δικαίου, αναδεικνύοντας τη σημασία της διπλωματίας που παράγει αποτελέσματα.
Αντίστοιχα, η ανάπτυξη ενεργειακών συνεργασιών και η ενίσχυση της διεθνούς επενδυτικής παρουσίας στις ελληνικές θαλάσσιες περιοχές συνιστούν μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής αξιοποίησης των δυνατοτήτων της χώρας. Οι συμφωνίες με την κοινοπραξία Chevron–HELLENiQ ENERGY για έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης και της Πελοποννήσου αποτυπώνουν τη σημασία που αποκτά η περιοχή στον ενεργειακό σχεδιασμό της χώρας.
Αυτό είναι και το σημείο όπου η συζήτηση αποκτά ευρύτερη ευρωπαϊκή και περιφερειακή διάσταση.
Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί περιοχή στρατηγικής σημασίας για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τόσο ως προς την περιφερειακή σταθερότητα όσο και ως προς την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και τη διαφοροποίηση των πηγών εφοδιασμού της.
Η αξιοποίηση των ενεργειακών δυνατοτήτων της περιοχής, η ανάπτυξη νέων υποδομών και η προώθηση διακρατικών συνεργασιών αποτελούν πεδία στα οποία τα ελληνικά και τα ευρωπαϊκά συμφέροντα συναντώνται. Η ύπαρξη ενός σταθερού περιβάλλοντος, βασισμένου στον σεβασμό των διεθνών κανόνων, συνιστά κοινή προϋπόθεση για την επιτυχία αυτών των επιδιώξεων.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία έχει η σταθερή θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Με αφορμή την πρόσφατη λιβυκή απόφαση, η Ένωση επανέλαβε ότι το μνημόνιο παραβιάζει κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, δεν συνάδει με το Δίκαιο της Θάλασσας και δεν μπορεί να παραγάγει έννομα αποτελέσματα έναντι αυτών.
Ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα αποκτά και η κοινή δήλωση της 26ης Οκτωβρίου 2026 στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, εκ μέρους της Ελλάδας, της Κύπρου, της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η κοινή αυτή τοποθέτηση υπερβαίνει τα όρια μιας διμερούς διαφοράς. Πέντε κράτη και η Ευρωπαϊκή Ένωση διατύπωσαν με ενιαίο τρόπο την αντίθεσή τους στο μνημόνιο, επισημαίνοντας ότι αυτό παραμένει άκυρο και ανυπόστατο, αντίκειται στο Διεθνές Δίκαιο και δεν μπορεί να αποτελέσει νόμιμη βάση για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Η σημασία της πρωτοβουλίας δεν εξαντλείται στη νομική αποδοκιμασία της συμφωνίας. Αναδεικνύει τις δυνατότητες διαμόρφωσης ευρύτερων διπλωματικών συγκλίσεων στην Ανατολική Μεσόγειο, μεταξύ χωρών που αναγνωρίζουν τη σημασία της περιφερειακής σταθερότητας και του σεβασμού των διεθνών κανόνων.
Το σαφές πολιτικό στίγμα της ελληνικής θέσης αποτυπώθηκε και στην παρέμβαση του Πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, στις 29 Οκτωβρίου 2026. Ο Πρωθυπουργός ανέδειξε τον παράνομο χαρακτήρα του τουρκολιβυκού μνημονίου, επισημαίνοντας ότι η γεωγραφία δεν μπορεί να ξαναγραφτεί και ότι τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών δεν μπορούν να παραμερίζονται μέσω αυθαίρετων θαλάσσιων οριοθετήσεων.
Η παρέμβαση αυτή συνέδεσε την προάσπιση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων με μια ευρύτερη αρχή: την ανάγκη διατήρησης μιας διεθνούς τάξης που στηρίζεται σε κανόνες. Παράλληλα, ανέδειξε τις πραγματικές συνέπειες των μονομερών διεκδικήσεων για τη θαλάσσια ασφάλεια, την οικονομική ανάπτυξη και την υλοποίηση στρατηγικών ενεργειακών έργων στην περιοχή.
Πρόκειται για μια διάσταση με ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ανατολική Μεσόγειος καλείται να διαδραματίσει ουσιαστικότερο ρόλο στην ενεργειακή ασφάλεια και τη συνδεσιμότητα της Ευρώπης.
Η Ελλάδα, από την πλευρά της, δεν χρειάζεται να επιλέξει ανάμεσα στον διάλογο και την αποφασιστικότητα. Η προσήλωση στο Διεθνές Δίκαιο δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας. Αντιθέτως, συνιστά τη βάση μιας εξωτερικής πολιτικής που συνδυάζει την υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων με τη σταθερότητα, τη συνεργασία και τον σεβασμό των διεθνών κανόνων.
Αυτό, άλλωστε, είναι το ουσιαστικό διακύβευμα της επόμενης περιόδου: όχι απλώς η αποτροπή νέων αμφισβητήσεων, αλλά η διαμόρφωση μιας Ανατολικής Μεσογείου στην οποία η ανάπτυξη, οι ενεργειακές συνεργασίες και η περιφερειακή ασφάλεια θα στηρίζονται στη νομιμότητα και όχι στη δύναμη της επιβολής.
Γιατί τα κυριαρχικά δικαιώματα δεν αποτελούν αντικείμενο γεωπολιτικών συναλλαγών. Και η Ανατολική Μεσόγειος δεν μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο νομιμοποίησης αναθεωρητικών διεκδικήσεων.
