Η Ουκρανία, το Ντονμπάς και η προοπτική ένταξης στο ΝΑΤΟ βρίσκονται στο επίκεντρο των διαπραγματεύσεων, μετά τη συζήτηση που άνοιξε στο Άμπου Ντάμπι για πιθανή αποχώρηση των ουκρανικών δυνάμεων από την περιοχή.

Η σύνδεση του εδαφικού με τη συμμετοχή στη Συμμαχία διαμορφώνει ένα δύσκολο διπλωματικό «παζάρι» ανάμεσα στις ΗΠΑ, τη Ρωσία και το Κίεβο, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει προκύψει συμφωνία.

Σύμφωνα με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι, οι Αμερικανοί διαπραγματευτές έθεσαν για πρώτη φορά ευθέως το ερώτημα εάν η Ουκρανία θα εξέταζε την αποχώρησή της από το Ντονμπάς, εφόσον εξασφάλιζε την ένταξή της στη Βορειοατλαντική Συμμαχία. Πρόκειται για ένα από τα πιο ευαίσθητα ζητήματα στις συνομιλίες για τον τερματισμό του πολέμου.

Το Reuters, το οποίο μετέδωσε τις αναφορές του Ουκρανού προέδρου, αποσαφηνίζει ότι η αμερικανική πλευρά διερεύνησε αυτό το ενδεχόμενο με τη μορφή ερωτήματος. Επομένως, δεν πρόκειται για ολοκληρωμένη πρόταση που έχει κατατεθεί προς αποδοχή.

Από την πλευρά του, ο Ζελένσκι επανέλαβε ότι το Κίεβο δεν είναι διατεθειμένο να εγκαταλείψει εδάφη του. Συνέδεσε οποιαδήποτε ευρύτερη συμφωνία με ένα πλήρες και αξιόπιστο πλαίσιο εγγυήσεων ασφαλείας, το οποίο θα προστατεύει τη χώρα και μετά τη λήξη των συγκρούσεων.

Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να βρει πεδίο συνεννόησης ανάμεσα σε δύο απαιτήσεις που παραμένουν σε ευθεία σύγκρουση. Η Μόσχα διεκδικεί τον έλεγχο ολόκληρου του Ντονμπάς, ενώ η Ουκρανία ζητά δεσμεύσεις που θα αποκλείουν το ενδεχόμενο να μείνει ξανά απροστάτευτη απέναντι σε νέα ρωσική επίθεση.

Η δυσκολία είναι ότι η ίδια η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ αποτελεί διαχρονικά κόκκινη γραμμή για το Κρεμλίνο. Συνεπώς, το αμερικανικό ερώτημα ανοίγει τη συζήτηση, αλλά δεν σημαίνει ότι η Ρωσία αποδέχεται το συγκεκριμένο αντάλλαγμα.

Η Μόσχα ζητά αλλαγή των κανόνων ασφαλείας στην Ευρώπη

Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, πάντως, η διαπραγμάτευση δεν εξαντλείται στο μέλλον του Ντονέτσκ και του Λουχάνσκ. Σύμφωνα με τη Washington Post, η Ρωσία επανέφερε στο τραπέζι αξιώσεις που είχε παρουσιάσει τον Δεκέμβριο του 2021, πριν από τη γενικευμένη εισβολή στην Ουκρανία.

Οι απαιτήσεις αυτές αφορούν βασικές πλευρές της ευρωπαϊκής ασφάλειας, με τη Μόσχα να ζητά επιστροφή της στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ στα επίπεδα του 1997. Με αυτόν τον τρόπο, επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από τον πόλεμο στην Ουκρανία στη συνολική στρατιωτική διάταξη της Συμμαχίας στην Ευρώπη.

Εάν γινόταν δεκτή μια τέτοια απαίτηση, θα περιοριζόταν ουσιαστικά η συμμαχική στρατιωτική παρουσία σε κράτη που προσχώρησαν στο ΝΑΤΟ μετά το 1997. Ανάμεσά τους βρίσκονται η Πολωνία, η Ουγγαρία, η Τσεχία, καθώς και οι τρεις χώρες της Βαλτικής, Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία.

Ανάλογη είναι η εκτίμηση του European Council on Foreign Relations (ECFR). Στην ανάλυση με τίτλο «More than Ukraine: How the Abu Dhabi talks laid bare Russia’s priorities», το ευρωπαϊκό ινστιτούτο υποστηρίζει ότι οι ρωσικές επιδιώξεις υπερβαίνουν μια διευθέτηση για τα ουκρανικά εδάφη.

Κατά την ίδια προσέγγιση, η Μόσχα επιδιώκει να αναθεωρήσει την ευρωπαϊκή τάξη ασφαλείας που διαμορφώθηκε τα τελευταία 35 χρόνια. Έτσι, η διαπραγμάτευση για την ειρήνη συνδέεται με απαιτήσεις που επηρεάζουν άμεσα την άμυνα και την κυριαρχία επιλογών πολλών ευρωπαϊκών κρατών.

Το ευρωπαϊκό δίλημμα και οι εγγυήσεις που απαιτεί το Κίεβο

Η προσπάθεια να διευρυνθεί τόσο πολύ η ατζέντα προκαλεί ανησυχία στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Το Council on Foreign Relations (CFR) επισημαίνει ότι η συζήτηση για την αρχιτεκτονική ασφαλείας μπορεί να εξασφαλίσει στους Ευρωπαίους τη συμμετοχή που διεκδικούν στις συνομιλίες. Παράλληλα, όμως, υπάρχει ο κίνδυνος να μεταθέσει ακόμη περισσότερο μια ουσιαστική εκεχειρία.

Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η Ρωσία θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τη διεύρυνση των διαπραγματεύσεων για να καθυστερήσει τις αποφάσεις σχετικά με τον τερματισμό των επιθέσεων. Στο μεταξύ, θα διατηρούσε τη δυνατότητα να ασκεί στρατιωτική πίεση στην Ουκρανία.

Για την Ευρώπη υπάρχει και ένα δεύτερο, εξίσου σοβαρό ζήτημα: να μη ληφθούν αποφάσεις για την ασφάλειά της μέσα από μια συνεννόηση Ουάσιγκτον και Μόσχας, χωρίς ουσιαστική ευρωπαϊκή συμμετοχή. Μια τέτοια εξέλιξη θα άφηνε τα άμεσα ενδιαφερόμενα κράτη εκτός της διαδικασίας που καθορίζει το δικό τους μέλλον.

Η πρόβλεψη για ευρωπαϊκή εκπροσώπηση με τη Γαλλία, τη Γερμανία, τη Βρετανία, την Πολωνία και την Ιταλία, μαζί με εκπροσώπους της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αποσκοπεί στην αποτροπή αυτού του ενδεχομένου. Οι συνέπειες μιας συμφωνίας αφορούν τόσο την Ουκρανία όσο και τις χώρες της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ.

Στο Άμπου Ντάμπι, οι Ευρωπαίοι εκπρόσωποι είχαν επαφές με Αμερικανούς και Ουκρανούς αξιωματούχους, αλλά δεν συμμετείχαν στις συνομιλίες με τη ρωσική πλευρά. Αυτή η διάκριση εξηγεί γιατί η παρουσία τους στις επόμενες διαπραγματεύσεις αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα.

Για το Κίεβο, καθοριστικό παραμένει το περιεχόμενο των εγγυήσεων ασφαλείας. Η συμμετοχή στο ΝΑΤΟ θα παρείχε το θεσμικό πλαίσιο της συλλογικής άμυνας. Όσο αυτή η προοπτική δεν εξασφαλίζεται, η ουκρανική ηγεσία ζητά συγκεκριμένες δεσμεύσεις για την αμυντική της ισχύ και τη στήριξη της χώρας μετά τον πόλεμο.

Οι απαιτήσεις του Ζελένσκι περιλαμβάνουν έναν ισχυρό και επαρκώς χρηματοδοτούμενο ουκρανικό στρατό, τη συνέχιση της δυτικής υποστήριξης και πόρους για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας. Το ζητούμενο για την ουκρανική πλευρά είναι οι δεσμεύσεις αυτές να έχουν πρακτικό αντίκρισμα και διάρκεια.

Υπό αυτές τις προϋποθέσεις, ο Ουκρανός πρόεδρος έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο μια συνολική συμφωνία να τεθεί στην κρίση των πολιτών μέσω δημοψηφίσματος. Η αναφορά του αφορά ένα πλήρες πακέτο διευθέτησης και δεν συνιστά εκ των προτέρων αποδοχή της αποχώρησης από το Ντονμπάς.