Σε συγκεκριμένους όρους για τη λειτουργία των return hubs στη Ρουάντα επιχειρούν να καταλήξουν οι πέντε ευρωπαϊκές χώρες που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία.

Οι διαπραγματεύσεις για τους κόμβους επιστροφής μεταναστών επικεντρώνονται πλέον στις συνθήκες διαμονής, στις υπηρεσίες υποστήριξης και στην οργάνωση της υποδοχής όσων θα μεταφέρονται στην αφρικανική χώρα.

Η χρηματοδότηση, οι εγκαταστάσεις και η διαχείριση της δομής αποτελούν βασικά ζητήματα των συζητήσεων, μαζί με την προοπτική μιας ευρύτερης συνεργασίας με τη Ρουάντα. Ο σχεδιασμός προβλέπει πιλοτική λειτουργία περίπου δύο ετών, με δυνατότητα ταυτόχρονης φιλοξενίας περίπου 100 ανθρώπων με απώτερο στόχο η συμφωνία να έχει οριστικοποιηθεί στις αρχές του 2027.

Return hubs: Οι όροι φιλοξενίας και η συνεργασία με τη Ρουάντα

Όπως προκύπτει από ανώτατες πηγές του υπουργείου, οι επαφές δεν περιορίζονται στον τρόπο λειτουργίας του κέντρου. Περιλαμβάνουν επίσης τις προϋποθέσεις ένταξης και υποστήριξης των μεταναστών, με ανοιχτό το ενδεχόμενο χρηματοδότησης σχετικών προγραμμάτων από ευρωπαϊκούς πόρους.

Παράλληλα, αναζητούνται πεδία συνεργασίας που θα εξυπηρετούν και τις δύο πλευρές. Εκτός από τη νόμιμη μετανάστευση, για την οποία έχουν ήδη γίνει συζητήσεις, εξετάζεται η χορήγηση υποτροφιών σε αριστούχους μαθητές από τη Ρουάντα. Οι δικαιούχοι θα μπορούν να σπουδάσουν σε ξενόγλωσσα προγράμματα ελληνικών πανεπιστημίων.

Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, αυτή η δυνατότητα ανταποκρίνεται στην επιδίωξη της Ρουάντας να διευρύνει τις διεθνείς συνεργασίες της και να ενισχύσει τους δεσμούς της με την Ευρώπη.

Ως προς το χρονοδιάγραμμα, η ομάδα των πέντε κρατών επιδιώκει να ολοκληρώσει τη συμφωνία στις αρχές του 2027. Σύντομα μετά θα μπορούν να εκδοθούν οι πρώτες εθνικές αποφάσεις επιστροφής ή απομάκρυνσης. Ωστόσο, η πραγματοποίηση των πρώτων μεταφορών θα εξαρτηθεί από τις διαδικασίες κάθε χώρας, επομένως δεν προκύπτει ακόμη κοινή, συγκεκριμένη ημερομηνία έναρξης.

Ποιοι μετανάστες θα μεταφέρονται στα return hubs

Το σχέδιο αφορά αποκλειστικά υπηκόους τρίτων χωρών οι οποίοι διαμένουν παράνομα σε κάποιο από τα πέντε συμμετέχοντα κράτη-μέλη και σε βάρος τους υπάρχει εκτελεστή απόφαση επιστροφής ή απομάκρυνσης.

Από τη διαδικασία εξαιρούνται όσοι δικαιούνται άσυλο ή διεθνή προστασία, καθώς και όσοι έχουν άλλο νόμιμο δικαίωμα παραμονής στις συγκεκριμένες χώρες. Το μοντέλο δεν θα εφαρμόζεται ούτε σε ασυνόδευτους ανηλίκους.

Κάθε μεταφορά θα προϋποθέτει ατομική αξιολόγηση, όπως συμβαίνει και κατά την έκδοση των αποφάσεων επιστροφής και απομάκρυνσης. Η εφαρμογή του σχεδίου συνδέεται με την πλήρη συμμόρφωση προς το ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο, την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την αρχή της μη επαναπροώθησης.

Τι θα ισχύει μετά την άφιξη στη Ρουάντα

Οι άνθρωποι που θα μεταφέρονται στη Ρουάντα προβλέπεται να λαμβάνουν άδεια διαμονής και να φιλοξενούνται αρχικά σε προσωρινό, ανοιχτό κέντρο υποδοχής. Στη δομή θα παρέχονται στέγαση, σίτιση και οι απαραίτητες συνθήκες υγιεινής, μέχρι να ακολουθήσει η εγκατάστασή τους σε καταλύματα μακροχρόνιας διαμονής.

Όσοι επιλέξουν να παραμείνουν θα έχουν τη δυνατότητα ένταξης στην τοπική κοινωνία. Για την υποστήριξή τους προβλέπεται πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, στέγαση, εκπαίδευση, επαγγελματική κατάρτιση και εργασία, ώστε να μπορούν σταδιακά να ζουν με οικονομική και κοινωνική αυτονομία.

Για εκείνους που δεν επιθυμούν να εγκατασταθούν στη χώρα, προβλέπεται δυνατότητα οικειοθελούς αναχώρησης. Θα μπορούν είτε να επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής τους είτε να ταξιδέψουν σε άλλη χώρα, εφόσον διαθέτουν δικαίωμα νόμιμης εισόδου.

Στην περίπτωση της οικειοθελούς επιστροφής, θα υπάρχει επίσης δυνατότητα συμμετοχής σε προγράμματα βοήθειας και υποστήριξης.

Ποιος θα πληρώσει το κόστος - Ο ρόλος των διεθνών οργανισμών

Οι πέντε ευρωπαϊκές χώρες θα αναλάβουν τις άμεσες δαπάνες εφαρμογής του μοντέλου, στις οποίες περιλαμβάνονται οι εγκαταστάσεις και τα προγράμματα κατάρτισης. Το ακριβές ύψος του κόστους παραμένει αντικείμενο της διαπραγμάτευσης με τη Ρουάντα.

Μεταξύ των επιλογών που εξετάζονται είναι η χρήση υφιστάμενων εγκαταστάσεων, ώστε η κοινή δράση των πέντε κρατών να περιορίσει τις δαπάνες μέσω οικονομιών κλίμακας. Ταυτόχρονα, συζητείται η δυνατότητα ευρωπαϊκής χρηματοδότησης για τις δράσεις ένταξης και στήριξης των μεταναστών.

Στην προετοιμασία του πλαισίου συμμετέχουν με διαφορετικό ρόλο και διεθνείς οργανισμοί. Ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (ΔΟΜ), ανταποκρινόμενος σε αίτημα της χώρας υποδοχής, εξετάζει αν μπορεί να συνδράμει στη φροντίδα και τη βοήθεια προς τους μεταφερόμενους, εφόσον διασφαλιστούν οι αναγκαίες εγγυήσεις.

Η ενδεχόμενη συμμετοχή του μπορεί να καλύπτει την υποδοχή, την ένταξη και την υποστήριξη όσων επιλέγουν την οικειοθελή επιστροφή.

Από την πλευρά της, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες  συνομιλεί με τις πέντε χώρες για την παροχή συμβουλευτικής υποστήριξης. Αντικείμενο των επαφών είναι η συμβατότητα του σχεδίου με το προσφυγικό δίκαιο και τα διεθνή πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Προβλέπεται ακόμη ανεξάρτητος μηχανισμός παρακολούθησης και υποβολής εκθέσεων, ο οποίος θα ελέγχει αν η συμφωνία εφαρμόζεται σωστά και αποτελεσματικά. Οι μεταφερόμενοι θα έχουν πρόσβαση στη Δικαιοσύνη και στη νομική συνδρομή, με τους ίδιους όρους που ισχύουν για τους νόμιμους κατοίκους της Ρουάντας.

Το ευρωπαϊκό πλαίσιο και ο κίνδυνος δικαστικών προσφυγών

Οι χώρες που προωθούν τα return hubs εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης υποστηρίζουν ότι η πρωτοβουλία διαθέτει σαφή νομική βάση. Επικαλούνται τον νέο ευρωπαϊκό Κανονισμό Επιστροφών, ο οποίος, σύμφωνα με τη θέση τους, επιτρέπει συμφωνίες με τρίτες χώρες για τη δημιουργία τέτοιων δομών.

Εκτιμούν επίσης ότι η εφαρμογή μπορεί να γίνει με πλήρη σεβασμό στο ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο και στις εγγυήσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Αναγνωρίζουν, πάντως, ότι οι δικαστικές προσφυγές, τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, καθώς και πιθανές αρνητικές δικαστικές αποφάσεις, μπορούν να δημιουργήσουν εμπόδια.

Για τον περιορισμό αυτών των ενδεχομένων βρίσκονται σε στενή διαβούλευση με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επιδιώκοντας να διασφαλίσουν τη νομική επάρκεια του σχεδιασμού πριν από την εφαρμογή του.

Η διετής πιλοτική περίοδος θα επιτρέψει παράλληλα να αξιολογηθεί στην πράξη η λειτουργία των κόμβων επιστροφής και να διαπιστωθεί κατά πόσο ανταποκρίνονται στους στόχους που έχουν τεθεί.

Στο πλαίσιο που έχει παρουσιαστεί, η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τίθεται ως απαραίτητος όρος για κάθε μεταφορά. Δεν προβλέπεται απομάκρυνση ανθρώπου προς χώρα όπου διατρέχει πραγματικό κίνδυνο απάνθρωπης ή εξευτελιστικής μεταχείρισης ή τιμωρίας, ενώ η αρχή της μη επαναπροώθησης θα πρέπει να τηρείται χωρίς εξαιρέσεις.

Οι πέντε χώρες παρουσιάζουν την πρωτοβουλία ως μέσο επιμερισμού της ευθύνης για μια παγκόσμια πρόκληση. Υποστηρίζουν ότι επιδίωξη είναι να αποτραπούν οι επικίνδυνες και παράτυπες διαδρομές προς την Ευρώπη, οι οποίες θέτουν ανθρώπινες ζωές σε κίνδυνο, και όχι να μεταφερθούν οι ευρωπαϊκές υποχρεώσεις σε τρίτες χώρες.

Στην ίδια προσέγγιση εντάσσουν τη μακροπρόθεσμη αναπτυξιακή συνεργασία και τις συμπράξεις με κράτη κατά μήκος των βασικών μεταναστευτικών διαδρομών. Ο στόχος που περιγράφουν είναι ο περιορισμός της παράτυπης μετανάστευσης και η διαμόρφωση ενός ασφαλέστερου, πιο οργανωμένου και αποτελεσματικού συστήματος διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών.