Στη Μάνη, όπου το λάδι είναι ο δικός της χρυσός, υπάρχει μια παροιμία. «Όλο λαδιά και τηγανίτα τίποτα».
Σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, όπως η Κρήτη, η ίδια παροιμία κυκλοφορεί ως «Όλο μέλι μέλι και τηγανίτα τίποτα». Ό,τι θεωρεί πολύτιμο καθένας. Στην περίπτωση της Σεντζέν, της Νοτιοανατολικής Κίνας και τη διάσκεψη που έλεγε και ξανάλεγε ότι θα φέρει την παγκόσμια ειρήνη και άλλες γεωστρατηγικές μπαλαφάρες, ας βάλει ο καθένας τη φαντασία του και ας παραγάγει όποια εκδοχή της παροιμίας θεωρεί κατάλληλη. Γιατί, ούτε «νέα Γιάλτα» ήταν, ούτε και την ειρήνη έφερε. Απεναντίας επιβεβαίωσε τους φόβους όλων όσοι ανησυχούν για την ειρήνη και τη δημοκρατία στον πλανήτη.
Το 1996, η Κάρλα Μπρούνι στην προσπάθειά της να εμφανίσει τον ρόλο της ως διάσημου μοντέλου όσο πιο σεμνό και ταπεινό γινόταν σε σχέση με τη διεθνή πραγματικότητα και τα σημαντικά γεγονότα στον κόσμο, είπε το εξής: «Θέλω να πω, το χειρότερο που μπορεί να μου συμβεί είναι να σπάσει το τακούνι μου και να πέσω κάτω. Δεν θα το έλεγε και Γιάλτα κανείς, έτσι;». Όταν λίγα χρόνια αργότερα παντρεύτηκε τον Νικολά Ζαρκοζί, όλοι θυμήθηκαν ότι ο ίδιος καταδίκαζε τις αποφάσεις της Γιάλτας. Στη βιογραφία του, μάλιστα, έγραφε «Η τραγωδία της Γιάλτας» ενώ πριν από ένα ταξίδι στη Μόσχα το 2008, είχε πει «η αναβίωση των σφαιρών επιρροής είναι απαράδεκτη. Η Γιάλτα είναι παρελθόν».*
Να, λοιπόν, που η διάσκεψη της Σεντσέν, ξανάφερε στον δημόσιο διάλογο εκείνη την ιστορική μοιρασιά του κόσμου το 1945, όπου σε γενικές γραμμές έγινε ό,τι είχε σημειώσει στη χαρτοπετσέτα που έδωσε ο Τσόρτσιλ στον Στάλιν. «90% βρετανική επιρροή στην Ελλάδα, 90% σοβιετική επιρροή στη Ρουμανία, 75% στη Βουλγαρία και 50/50 για τις δύο πλευρές στη Γιουγκοσλαβία και την Ουγγαρία»**. Οι συγκρίσεις σε μεγάλα ιστορικά γεγονότα είναι πολύ χρήσιμες. Πολλές φορές επιβάλλονται, κιόλας, για να σχηματοποιούμε ευκολότερα τις διαστάσεις του παρόντος στον ιστορικό χρόνο.
Λίγα 24ωρα μετά τη συνάντηση των τριών, μερικά από τα βασικά συμπεράσματα, αμφισβητούν στην πράξη ότι επρόκειτο για νέα Γιάλτα. Ήταν κάτι εύκολο στο νόημά του, βοηθάει και το #tagging των ημερών μας, αλλά δεν μοιάζει καθόλου με την ουσία της τότε Γιάλτας. Απλά, ο κόσμος τότε έβγαινε από τον Β' Παγκόσμιο, δεν ήταν ήδη σε μερικούς πολύ σημαντικούς αλλά διασκορπισμένους πολέμους. Στην τότε διάσκεψη συμμετείχαν όσοι είχαν κερδίσει τον πόλεμο και απέβλεπαν στην οικοδόμηση της ειρήνης. Η χώρα που είχε προκαλέσει τον πόλεμο, η Γερμανία, ήταν ηττημένη, απομονωμένη και ταπεινωμένη για δεύτερη φορά στην ιστορία της. Δεν συμμετείχε περιχαρής στο τραπέζι, όπως η Ρωσία.
Στο τραπέζι της τότε Γιάλτας κάθονταν δύο ισχυροί ηγέτες, Τσόρτσιλ και Ρούσβελτ, που επιθυμούσαν ειρήνη και δημοκρατία και, βεβαίως, τα μέγιστα οφέλη για τις χώρες τους και ένας, ο Στάλιν, που η Ιστορία τον έφερε να ανήκει στους νικητές του Β' ΠΠ αλλά ουδέποτε τον απομάκρυνε από τα χαρακτηριστικά του φρικτού δικτάτορα της εξόντωσης των αντιπάλων του με μικρές και μεγάλες γενοκτονίες.
Τώρα κάθονταν τρεις ηγέτες που αν ήταν κλάσματα θα είχαν κοινό παρονομαστή έναν συνδυασμό άκρατης διάθεσης για πλουτισμό δικό τους και των ανθρώπων των καθεστώτων τους και η εχθρική τους στάση απέναντι σε ό,τι μπορεί να θυμίζει ευρωπαϊκή, δυτική, δημοκρατία.
Ήταν περισσότερο ένα επιχειρηματικό μίτινγκ τριών CEO που κανείς δεν έκρυβε από τον άλλον την κυνική του επιθυμία για μεγαλύτερα κέρδη. Ενας απολυταρχικός και ασταθής αντιδημοκράτης και αντιφιλελεύθερος από τις ΗΠΑ, ένας σκοτεινός δικτάτορας που εξαφανίζει βιολογικά όχι μόνο τους πολίτες της Ουκρανίας σε σχολεία, παιδικές χαρές ή την ώρα που κοιμούνται στα κρεβάτια τους και ένας παγκόσμιος μέντορας του κρατικού καπιταλισμού από μια ισχυρότατη οικονομία, αυτή της Κίνας, όπου έχει καταπατήσει κάθε έννοια δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αλήθεια, προς τι η γκρίνια για το γεγονός ότι η Ευρώπη ήταν αποκλεισμένη από αυτήν τη διαδικασία που περισσότερο με καρικατούρα της Γιάλτας έμοιαζε παρά με διάσκεψη που αποσκοπούσε στην αποκατάσταση της ειρήνης. Διότι δεν ήταν αυτό το ζητούμενο.
Την ιδέα της συνάντησης την είχε ο Πούτιν. Την πρότεινε στον Ντόναλντ Τραμπ σε τηλεφωνική τους επικοινωνία τον Οκτώβριο. Στη Ρωσία η αναλογία με το 1945 προκάλεσε ενθουσιασμό. Όπως κατέγραψε το Reuters μία εβδομάδα πριν από τη σύνοδο, οι Ρώσοι εθνικιστές έβλεπαν σε μια συμφωνία τύπου Γιάλτας τον τρόπο να κλείσει ο πόλεμος στην Ουκρανία με τους όρους της Μόσχας. Θεωρούσαν επίσης ότι και μόνο η πραγματοποίηση της συνάντησης ανεβάζει τη Ρωσία στο ύψος των ΗΠΑ και της Κίνας. Ο Αλεξάντρ Ντούγκιν, ο ακροδεξιός υπέρμαχος της θεωρίας της «Τρίτης Ρώμης» και μέντορας του Πούτιν μίλησε στο Radio Sputnik για μια «βαθιά συμβολική» στιγμή.
Στις 11 Νοεμβρίου, μετά τις συνομιλίες του Αμπού Ντάμπι, ο επικεφαλής Ρώσος διαπραγματευτής Βλαντιμίρ Μεντίνσκι δήλωσε ότι στόχος της Μόσχας είναι μια «νέα, σύγχρονη Γιάλτα και Πότσνταμ» για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Την επόμενη μέρα, στην Αγία Πετρούπολη, παρουσιάστηκε ο πίνακας «Shenzhen 26» του Αλεξέι Σεργκιένκο, με τους τρεις ηγέτες σε σύνθεση που παραπέμπει στη φωτογραφία των Τσόρτσιλ, Ρούζβελτ και Στάλιν.
Ο οικοδεσπότης έβλεπε το ίδιο ιστορικό προηγούμενο με εντελώς άλλο μάτι. Η Κίνα δεν είχε κληθεί στη Γιάλτα, παρότι είχε σηκώσει μεγάλο μέρος του βάρους του πολέμου απέναντι στην Ιαπωνία. Σήμερα παρουσιάζεται ως συνήγορος των μικρότερων χωρών. Μια σύνοδος που θα θύμιζε μοιρασιά του κόσμου πάνω από τα κεφάλια των αδύναμων ήταν το τελευταίο που χρειαζόταν το Πεκίνο. Γι' αυτό αντιστάθηκε στο να μπει η Ουκρανία στην ατζέντα, όπως ήθελε η Μόσχα. Απέρριπτε επίσης τη συζήτηση για τον έλεγχο των πυρηνικών όπλων, που ήταν η προτεραιότητα της Ουάσιγκτον. Η Κίνα έχει περίπου 500 πυρηνικές κεφαλές, όταν οι άλλες δύο δυνάμεις έχουν πάνω από 5.000 η καθεμία, και δεν δέχεται να μπει στο καλούπι των περιορισμών. Πρώην αξιωματούχος της κυβέρνησης Μπάιντεν το συνόψισε στο Reuters λέγοντας ότι πρόκειται για κάτι που οι Κινέζοι «μισούν».
Ο Τραμπ πήγε στη Σεντζέν για κάτι τρίτο. Αποδυναμωμένος από τις πρόσφατες εκλογικές απώλειες του κόμματός του, ήθελε μια ιστορική εικόνα και, ιδανικά, μια πυρηνική συμφωνία που θα έβαζε το όνομά του δίπλα στο Ρέικιαβικ. Ακόμη και η δική του κυβέρνηση, ωστόσο, προειδοποιούσε πριν από τη σύνοδο ότι δεν αναμένεται συμφωνία στα πυρηνικά. Τρεις ηγέτες, λοιπόν, με τρεις διαφορετικές συνόδους στο μυαλό τους: ο ένας ήθελε Γιάλτα, ο δεύτερος ήθελε να αποφύγει τη Γιάλτα, ο τρίτος ήθελε Ρέικιαβικ. Αυτό που προέκυψε δεν ήταν τίποτα από τα τρία.
Κέρδισε κανείς;
Οι Ρούζβελτ, Τσόρτσιλ και Στάλιν διαπραγματεύτηκαν οκτώ ημέρες τον Φεβρουάριο του 1945, με τον πόλεμο σε εξέλιξη. Επικύρωσαν ό,τι είχαν ήδη δημιουργήσει οι στρατοί τους. Οι Τραμπ, Σι και Πούτιν κάθισαν γύρω από ένα στρογγυλό τραπέζι για λιγότερο από ενενήντα λεπτά, χωρίς καμία ανάλογη διπλωματική προεργασία. Και ο Πούτιν δεν είναι Στάλιν: μετά από σχεδόν πέντε χρόνια πολέμου ελέγχει περίπου το ένα πέμπτο της Ουκρανίας, όχι τη μισή Ευρώπη.
Η διακήρυξη που ακολούθησε έχει τέσσερα σημεία. Το πρώτο σημείο ζητά μεταρρύθμιση του ΟΗΕ, χωρίς να λέει προς ποια κατεύθυνση. Το δεύτερο μιλά για αύξηση της προσφοράς πετρελαίου και προϊόντων διύλισης, χωρίς ποσότητες και χρονοδιάγραμμα. Πίσω από αυτό διαβάζεται εύκολα η επιθυμία της Μόσχας για περαιτέρω χαλάρωση των κυρώσεων. Το τέταρτο επαναλαμβάνει ότι ένας πυρηνικός πόλεμος δεν μπορεί να έχει νικητές και υπόσχεται συνέχιση του διαλόγου για τους πυρηνικούς κινδύνους. Πρόκειται για διατύπωση που οι πέντε μόνιμες χώρες του Συμβουλίου Ασφαλείας είχαν ήδη υιοθετήσει, και εδώ δεν συνοδεύεται από στόχους, ενώ η New START έχει λήξει από τον Φεβρουάριο. Δεν ιδρύθηκε μόνιμος τριμερής μηχανισμός, δεν ορίστηκε επόμενη συνάντηση, και η λέξη «Ουκρανία» δεν υπάρχει πουθενά στο κείμενο. Ακόμη και ο Εμανουέλ Μακρόν, που δεν έχει λόγο να υποτιμά τον κίνδυνο, έσπευσε να πει ότι η διακήρυξη δεν οδηγεί σε αναδιοργάνωση του κόσμου.
Ο Σι κέρδισε τον έλεγχο της σκηνοθεσίας. Υποδέχθηκε προσωπικά τον Τραμπ στο αεροδρόμιο, ενώ την πρωθυπουργό της Ιαπωνίας, Σαναέ Τακαΐτσι, την υποδέχθηκε ένας συνταξιούχος διπλωμάτης. Ζήτησε από την Ουάσιγκτον να «κάνει το σωστό» στο ζήτημα της Ταϊβάν, όπου εκκρεμεί πώληση αμερικανικών όπλων ύψους 14 δισ. δολαρίων. Έφυγε με ανανεωμένο το διπλωματικό κύρος του και χωρίς καμία νέα δέσμευση, ούτε για το πυρηνικό του οπλοστάσιο ούτε για το Ιράν. Συμφώνησε με τον Τραμπ ότι το πετρέλαιο πρέπει να περνά ανεμπόδιστα από τα Στενά του Ορμούζ, χωρίς τίποτα να δείχνει ότι σκοπεύει να πιέσει την Τεχεράνη. Ο Πούτιν δεν πήρε αναγνώριση των εδαφικών του διεκδικήσεων. Πήρε μια θέση στην οικογενειακή φωτογραφία της APEC, που προβάλλει τη Ρωσία ως μέλος του κλαμπ των μεγάλων, παρότι υστερεί οικονομικά και εξαρτάται όλο και περισσότερο από την Κίνα. Ο Τραμπ αποκάλεσε και τους δύο «φίλους». Στο Fox News είπε ότι όλη του τη ζωή διάβαζε πως η βασική πολιτική είναι να κρατάς τη Ρωσία και την Κίνα χωριστά. Πρόσθεσε ότι και οι δύο συμπαθούν τον Τραμπ και ότι δεν μπορεί να πει τι θα γίνει μετά από αυτόν.
Εκεί όπου η καρικατούρα αποκτά δόντια
Όσοι είδαν στη Σεντζέν μια «νέα τρόικα» που έδειξε τα δόντια της ερήμην της Ευρώπης δεν έχουν απολύτως άδικο. Δύο σημεία αξίζουν περισσότερη προσοχή από τη συζήτηση για το εάν επρόκειτο για νέα Γιάλτα.
Το πρώτο είναι το τρίτο σημείο της διακήρυξης. Ζητά από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο να σέβεται την ασυλία των κρατικών αξιωματούχων και τη συναίνεση των κρατών. Το υπογράφει ο Πούτιν που καταζητείται από το ΔΠΔ από το 2023 για τις απαγωγές παιδιών από τα κατεχόμενα ουκρανικά εδάφη. Το υπογράφει ο Τραμπ, του οποίου η κυβέρνηση έχει επιβάλει κυρώσεις στο ίδιο δικαστήριο και ο οποίος ζήτησε στη Σεντζέν τρόπους να προστατευθεί η αμερικανική κυριαρχία από «ανεξέλεγκτες οργανώσεις της παγκοσμιοποίησης». Και το υπογράφει ο Σι, που απορρίπτει τη διαιτητική απόφαση του 2016 για τη Θάλασσα της Νότιας Κίνας και ο οποίος είναι πρόεδρος μιας χώρας όπου ισχύει η θανατική καταδίκη. Τρεις ηγέτες που δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν ούτε για την ατζέντα συμφώνησαν απόλυτα σε ένα πράγμα: ότι κανείς δεν πρέπει να τους κρίνει. Η Γιάλτα, με όλον τον κυνισμό της, ήταν και η σύνοδος που προετοίμασε τον ΟΗΕ και τη δίωξη των ναζί εγκληματιών πολέμου. Το μόνο θεσμικό αποτύπωμα της Σεντζέν είναι μια απόπειρα να περιοριστεί η λογοδοσία των ισχυρών.
Το δεύτερο σημείο δεν γράφτηκε σε κανένα κείμενο, και γι' αυτό είναι πιο ανησυχητικό. Η Ουκρανία έμεινε έξω από τη διακήρυξη επειδή το ήθελε το Πεκίνο. Δεν έμεινε όμως έξω από τη συνεννόηση Ουάσιγκτον και Μόσχας. Μετά τη σύνοδο ο Πούτιν δήλωσε ότι ούτε η Ουκρανία ούτε οι Ευρωπαίοι είναι έτοιμοι για συμβιβασμούς. Προειδοποίησε για «πολύ περισσότερο επώδυνα» πλήγματα μετά την ανατίναξη τμήματος της γέφυρας του Κερτς.
Την ίδια ώρα, στο Βερολίνο, οι ηγέτες της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Βρετανίας, της Ιταλίας και της Πολωνίας ενημερώνονταν μαζί με τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι από τους Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ για όσα είχαν συζητηθεί χωρίς αυτούς. Σύμφωνα με το Politico, ο Τραμπ παρενέβη τηλεφωνικά από το Air Force One. Διαβεβαίωσε τους Ευρωπαίους ότι ο Πούτιν παίρνει στα σοβαρά τις διαπραγματεύσεις και εξέφρασε σκεπτικισμό για νέα βοήθεια δισεκατομμυρίων προς το Κίεβο. Ο Φρίντριχ Μερτς είχε προειδοποιήσει από πριν για μια ακόμη «στιγμή Άνκορατζ». Ο Ντόναλντ Τουσκ έγραψε στο X: «Θεέ μου, προστάτεψέ μας από τέτοιους φίλους».
Η Σεντζέν δεν ήταν νέα Γιάλτα, γιατί κανείς από τους τρεις δεν είχε ούτε τη δύναμη ούτε τη σύμφωνη γνώμη των άλλων δύο για να την κάνει. Ήταν μια παράσταση ισχύος από ηγέτες που χρειάζονταν ο ένας τον άλλον περισσότερο για τη φωτογραφία παρά για τη συμφωνία. Ήταν μια συνάντηση που δεν αποφάσισε αλλά επιβεβαίωσε πόσο ανάποδα έχει έρθει ο κόσμος.
* Από την εισαγωγή της Diana Preston στο βιβλίο της «Οκτώ μέρες στη Γιάλτα - Πώς ο Τσόρτσιλ, ο Ρούσβελτ και ο Στάλιν μοίρασαν τον κόσμο», εκδ. Μεταίχμιο, πρόλογος Ηλίας Μαγκλίνης, μετάφραση: Κωστής Πανσέληνος